ಕಲಘಟಗಿ ಪ್ರದೇಶದ ಪುರಾತತ್ವ ಹಗೂ ಇತಿಹಾಸ

qÁ. J¸ï.PÉ. eÉÆò

# 60, ¹®égï DZÀðqïð,

¥ÀÅgÁvÀvÀÛ÷é«zÀ, zsÁgÀªÁqÀ-580001.

JgÀqÀƪÀgÉ ¸Á«gÀ ¢ÃWÀð EwºÁ¸À PÀ£ÁðlPÀzÀ, MAzÀÄ ªÀįɣÁr£À ¥ÀæzÉñÀªÁzÀ PÀ®WÀlV ¥ÀæzÉñÀªÀÅ, MAzÀÄ ¸Á«gÀ ªÀgÀĵÀUÀ¼À ¥Àæ±ÁAvÀ ºÁUÀÆ ¤ªÁAvÀ ¸ÁA¸ÀÌøwPÀ §zÀÄPÀ£ÀÄß ¨É¼ÉzÀÄ, ErAiÀiÁzÀ PÀ£ÁðlPÀzÀ ¸ÁA¸ÀÌøwPÀ §zÀÄQ£À°è ¨sÁVAiÀiÁVzÉ.

PÀ®WÀlV ¥ÀæzÉñÀzÀ°è PÁëvÀæ vÉÃd¢ ªÉÄgÉzÀ «ÃgÀUÀ®ÄèUÀ½ªÉ, ªÀĺÁ¸Àw PÉÊUÀ½ªÉ, ªÀÄÈzïPÉÆÃmÉ, zÉêÀ¸ÁÜ£À, §¸À¢UÀ½ªÉ, Q«ªÉvÀÛ QªÀÅqÀjUÉ EwºÁ¸ÀzÀ PÀÆUÀ£ÀÄß ºÉüÀĪÀ ²¯Á±Á¸À£ÀUÀ½ªÉ, ¸ÁªÀðd¤PÀ G¥ÀAiÉÆÃUÀzÀ ¥ÁæaãÀ PÉgÉ ¨Á«, ¥ÀŵÀÌgÀtÂUÀ½ªÉ. F jÃwAiÀÄ ¥ÁæzÉÃಶಿPÀ PÉÆqÀÄUÉUÀ¼ÁzÀ F ²®àzÀ ¸ÀA¥ÀŵÀà vÀ®àUÀ¼ÀÄ ºÉÃUÉ CgÀ½ªÉ JA§ÄzÀ£ÀÄß £ÉÆÃqÀ®Ä ¥ÀæAiÀÄw߸À¯ÁVzÉ.

F jÃw ªÀÄÄAzÀĪÀgÉAiÀÄÄvÀÛ, PÀ£ÀßqÀ ¸Á»vÀå¹j ºÁUÀÆ PÀ£ÀßqÀ ²®à ¸ÀA¥ÀÅlUÀ¼ÉgÀqÀ£ÀÆß eÉÆÃr¹ £ÉÆÃr zÁUÀ ºÁUÀÆ ¥ÁæaãÀ vÀ®WÀlV (PÀ®ÄèvÀÄnPÉ)UÀ¼À ¥ÀæzÉñÀUÀ¼ÀÄ ¸ÀägÀtÂÃAiÀÄ PÉÆqÀÄUÉ ¤ÃrªÉ. PÀ£ÁðlPÀzÀ ¸ÀA¸ÀÌøwAiÀiÁUÀĪÀ°è C£ÉÃPÀ «ªÉÃPÀUÀ¼ÀÄ F £Ár£À°è PÉÊ eÉÆÃr¹ªÉ. PÀ£ÀßqÀzÀ PÉÊUÀ¼ÀÄ ²®àUÀ¼À£ÀÄß PÉÆgÉzÀgÉ, CzÉà PÉÊUÀ¼À ¨ÉgÀ¼ÀÄUÀ¼ÀÄ ¯ÉPÀÌtÂPÉ »rzÀÄ ¸Á»vÀå §gÉ¢ªÉ.

PÀ®WÀlV vÁ®ÆQ£À°è LwºÁ¹PÀªÁV ºÀgÀrzÀ vÁtUÀ¼ÀÄ: PÀ®WÀlV, vÀA§ÆgÀÄ, PÀAzÀ°, PÁªÀÄzsÉãÀÄ, «Ä±ÀæPÉÆÃn, ¸ÀAUÀªÉÄñÀégÀ, ¤ÃgÀ¸ÁUÀgÀ, UÀAfÃUÀnÖ.

EªÀÅUÀ¼É®è C®à¸ÀASÉåAiÀÄ°èzÀÝgÀÆ, ¨sÁªÀzÀ ¨ÉqÀUÀ£ÀÄß PÀ°è£À°è ªÀÄÆr¹ªÉ. ¸ÀvÀÛªÀgÀ PÀÈwUÀ¼À®è CªÀÅ, JZÀÑvÀÛªÀgÀ «¸Àä ÈwUÀ¼ÀÄ ªÉÄð£À vÁtUÀ¼ÀÄ MA¢¯ÉÆèAzÀÄ LwºÁ¹PÀ CA±ÀUÀ¼À°è PÉÆÃmÉ, PÉgÉ, zÉêÀ¸ÁÜ£À, ²¯Á¯ÉÃR, ¸ÀܼÀªÀĺÁvÉä EvÁå¢UÀ¼À°è zÁR¯ÉUÉÆArªÉ. (PÀ£ÁðlPÀ gÁdå UÁågÉhÄnAiÀÄgï, zsÁgÀªÁqÀ f¯Éè, ¥ÀjµÀÌøvÀ DªÀÈwÛ, ¸ÀA. ¸ÀÆAiÀÄð£ÁxÀ PÁªÀÄvÀ, 1995).

EªÀÅUÀ¼À®èzÉ PɼÀV£ÀªÀÅ PÀAzÁAiÀÄ UÁæªÀÄUÀ¼À ¥ÀnÖPÉAiÀÄ°è zÁR°¸À¯ÁVzÉ. PÀ®WÀlV vÁ®ÆPÀÄ MlÄÖ 82 UÁæªÀÄUÀ¼À£ÉÆß¼ÀUÉÆArzÉ. ªÀÄ®PÀ£ÀPÉÆ¥Àà, ºÀÄt¹PÀnÖ, ªÀiÁZÁ¥ÀÅgÀ, ªÀÄÄPÀÌ®, ªÀÄÄvÀÛV, ºÀ®ªÀzÁ¼À, °AUÀ£ÀPÉÆ¥Àà, ¹AUÀ£ÀºÀ½î, ¹zÀÞ£À¨sÁ«, ²ªÀ£Á¥ÀÅgÀ, ¸ÀAUÀzÉêÀgÀPÉÆ¥Àà, ¸ÀÆgÀ±ÉnÖPÉÆ¥Àà, ¸ÀAUÀnPÉÆ¥Àà, ¸ÀƼÉPÀmÉÖ, ¸ÉÆêÀÄ£ÀPÉÆ¥Àà, ¸ÉÆïÁgÀUÉÆ¥Àà, ºÀlQ£Á¼À, ºÀ£ÀĪÀiÁ¥ÀÅgÀ, ºÀlQ£Á¼À, ºÀ®vÀÄA©, ºÁgÉÆÃUÉÃj, »AqÀ¸ÀUÉÃj, ºÀÄ®V£ÀPÉÆ¥Àà, gÁªÀÄ£Á¼À, ºÀgÀ¯Á¥ÀÅgÀ ºÁUÀÆ ©ÃgÀªÀ½î, §ÄzÀÄæUÀ ¹ÃVºÀ½î, ¨ÉArUÉÃj ¨ÉÃUÀÆgÀÄ, zsÀĪÀÄäªÁqÀ, £ÁUÀ£ÀÆgÀ, vÁªÀgÀUÉÃj, vÀ§PÀzÀ ºÉÆ£Àß½, d«ÄäºÁ¼À, f£ÀÆßgÀ, ¢A§ªÀ½î, dÄAd£À¨ÉÊ®Ä, ZÀ¼ÀªÀÄnÖ, §¸ÀªÀ£ÀPÉÆ¥Àà, UÀÄqÀØzÀ ºÀÄ°PÀnÖ, UÀAmÁå¥ÀÅgÀ, UÀAfUÀnÖ, UÀAV£ÀPÀnÖ, UÀ¼ÀV, SÁ®¸ÁºÀÄt¹PÀnÖ, PÁqÀ£ÀPÉÆ¥Àà, C¸ÀÛPÀnÖ, PÀA¢è, CgÀ½ºÉÆAqÀ ºÁUÀÆ Cgɧ¸ÀªÀ£À PÉÆ¥Àà.

F ªÉÄît J®è vÁtUÀ¼ÀÄ EwºÁ¸À ¤Ãr®èªÁzÀgÀÆ, Erà ªÀiÁ£ÀªÀ£À ¨É¼ÀªÀtÂUÉAiÀÄ EwºÁ¸ÀzÀ°èzÀÄÝPÉÆAqÀÄ §zÀÄQPÉÆAqÀÄ PÀ®WÀlV £Ár£À ªÉÄÊUÀAnPÉÆArªÉ. EªÀÅUÀ¼À°è JzÀÄÝPÁtĪÀ EwºÁ¸À ZÀjvÉAiÀÄ JAmÉÆA§vÀÄÛ vÁtUÀ¼À£ÀÄß F PɼÀUÉ ¸À«ÄÃQë¸ÀĪÁ:

PÀ®WÀlV: vÁ®ÆèPÁ PÉÃAzÀæ zsÁgÀªÁqÀ f¯ÉèAiÀÄ°è CQÌAiÀÄ PÀtd«zÀÄ. PÀ®WÀlV CQÌ JAzÉà ¥Àæ¹zÀÞ. ªÀįɣÁr£À°è §gÀĪÀ EzÀÄ ªÀļÉUÁ®zÀ°è ¸ÀÄvÉÛ®è ºÀ¹gÀÄ, PÉgɨÁ«UÀ¼À vÀªÀgÀÄ. ±Á¸À£ÉÆÃPÀÛ `PÀ®ÄèPÀÄnPÉ’ JA§ ºÉ¸ÀgÀÄ EzÀPÉÌ. LzÀÄ vÀÄænvÀ ±Á¸À£ÀUÀ¼ÀÄ ®¨sÀå. 6£ÉAiÀÄ PÀ¯Áåt «PÀæªÀiÁ¢vÀå£À (Qæ.±À.1080) D½éPÉAiÀÄ°èAiÀÄ ªÀĺÁªÀÄAqÀ¼ÉñÀégÀ UÀĪÀ®zÉêÀ£ÀÄ D¼ÀÄwÛzÀÝ GtPÀ®Äè-30 ºÁUÀÆ ¸À¨Éâ-30 ªÀÄAqÀ®UÀ¼ÀÆ ¸À¨ÉâAiÀÄ ¨sÁUÀªÀÅ PÀ®WÀlV DVvÀÄÛ. ¨ÁæºÀätjUÉ ºÁUÀÆ eÉÊ£ÀjUÉ zÁ£À ¤ÃrzÀ ±Á¸À£ÀUÀ¼ÀÄ, PÉ®ªÀÅ ZÉ®ÄèªÀjzÀ ªÀÄÆwð²®àUÀ¼ÀÄ, JgÀqÀÄ eÉÊ£À§¹ÛUÀ°è 11-12 ±ÀvÀªÀiÁ£ÀzÀ eÉÊ£À wÃxÀðAPÀgÀ ¸ÀÄAzÀgÀ ªÀÄÆwðUÀ¼ÀÄ, EªÀÅUÀ¼À eÉÆvÉUÉ ºÀ£ÀĪÀÄAvÀ, UÁæªÀÄzÉêÀvÉ, PÁ¼ÀªÀÄä zÁåªÀĪÀé£À §¸ÀªÀtÚ£À EwÛÃa£À UÀÄrUÀ½ªÉ. zÁåªÀĪÀé eÁvÉæ ¥Àæ¹zÀÞ, gÀĸÀÄÛªÀiï ¸ÁºÉç£À zÀUÁð, £ÉÊIÄvÀåPÉÌ ºÉÆgÀªÀ®AiÀÄzÀ°è `¸Ávï ±À»Ãzï’ JA§ K¼ÀÄ ¸ÀƦüUÀ¼À ºÀÄvÁvÀägÀ ¸ÀªÀiÁ¢üUÀ½ªÉ. ©eÁ¥ÀÅgÀzÀ ºÁ¹ªÀiï ¦Ãgï£À C£ÀÄAiÀiÁ¬ÄUÀ½ªÀgÀÄ. ©eÁ¥ÀÅgÀzÀ D¢¯ï±ÀºÀ¤AzÀ ¸À£ÀzÀÄ ¥ÀqÉzÀÄPÉÆAqÀ d«ÄãÀ°è PÁqÀÄ PÀrzÀÄ £É¯É ¤®ÄèªÀ ¥ÀæAiÀÄvÀßzÀ°è «gÉÆÃzsÀªÁV ºÀÄvÁvÀägÁzÀgÀÄ (Qæ.±À. 1655). PÀ®WÀnAiÀÄ §tÚzÀ vÉÆnÖ®ÄUÀ¼ÀÄ, UÀrUÉ ªÀÄrPÉUÀ¼ÀÄ ¥Àæ¹zÀÞ.

vÀA§ÆgÀÄ: PÀ®WÀlV¬ÄAzÀ zÀQëtPÉÌ 11 Q.«ÄÃ. zÀÆgÀ. ±Á¸À£ÉÆÃPÀÛªÁV `vÀ«ÄäAiÀÄÆgÀ’, `vÁA§æ¥ÀÅgÀ’, `vÀªÀÄä HgÀÄ’ PÀgÉzÀÄPÉÆAqÀÄ gÁµÀÖçPÀÆlgÀ PÁ®zÀµÀÄÖ ¥ÀÅgÁvÀ£À. ºÀ®¹-12000UÉ ¸ÉÃjzÀ vÀ«ÄäAiÀÄÆgÀÄ-12gÀ DqÀ½vÀ PÉÃAzÀæ. gÁµÀÖçPÀÆlgÀ 4£ÉAiÀÄ UÉÆëAzÀ£À (Qæ.±À. 932) ±Á¸À£ÀªÀÅ HgÀļÀ«UÁV ºÉÆÃgÁlzÀ CtÂÚUÀ£À §UÉÎAiÀÄÆ ºÁUÀÆ E°è 1000 ªÀĺÁd£ÀgÀ£ÉÆß¼ÀUÉÆAqÀ CUÀæºÁgÀzÀ §UÉÎAiÀÄÆ ºÉüÀÄvÀÛzÉ. Qæ.±À.1120gÀ ªÀÄvÉÆÛAzÀÄ ±Á¸À£ÀªÀÅ PÀzÀA§ UÀĪÀ®zÉêÀ£Á¼ÀÄwÛgÀĪÁUÀ ¸ÉäUÀUÁªÀÅAqÀ ¥sÀtÂgÁd£ÀÄ zÉêÁ®AiÀĪÉÇAzÀ£ÀÄß PÀnÖ¹zÀ §UÉÎAiÀÄÆ, dAiÀÄzÉêÀ£ÉA§ ¥ÀæªÀÄÄR¤AzÀ «µÀÄÚzÉêÁ®AiÀÄ PÀnÖ¹ ¨sÀÆzÁ£À ªÀiÁrzÀ «µÀAiÀÄ w½¸ÀÄvÀÛzÉ. Qæ.±À.1125gÀ°è §ªÀÄðZÀAiÀÄå £ÁAiÀÄÌ ºÁUÀÆ gÁdªÀÄ®è£ÁAiÀÄÌgÀÄ f£ÀzÉêÁ®AiÀÄ PÀnÖ¹zÀ §UÉÎ, ¨sÀÆzÁ£ÀzÀ §UÉÎ ºÉüÀÄvÀÛzÉ E£ÉÆßAzÀÄ ±Á¸À£À. HgÀ°è PÀ¯Áåt ZÁ®ÄPÀågÀ PÁ®zÀ §¸ÀªÀtÚ (F±ÀégÀ) zÉêÁ®AiÀÄ«zÉ, EzÀ£ÀÄß ¨sÁgÀwÃAiÀÄ ¥ÀÅgÁvÀvÀé E¯ÁSÉ gÀQë¸ÀÄwÛzÉ. ²æà PÀ¯ÉäñÀégÀ zÉêÁ®AiÀĪÀÇ fÃuÉÆÃðzÁÞgÀUÉÆArzÉ. HgÀ ºÉÆgÀUÉ UÀÄqÀØzÀ ªÉÄÃ¯É `GvÀÛgÀ PÀĪÀiÁgÀ’£À UÀÄr £ÀªÀgÀAUÀ, CAvÀgÁ¼À, UÀ¨sÀðUÀȺÀUÀ½AzÉÆqÀUÀÆrzÀÄÝ, PÀzÀA§£ÁUÀgÀ ±ÉÊ°AiÀÄ ²RgÀ ºÉÆA¢zÉ. ºÀ®ªÁgÀÄ «ÃgÀUÀ®ÄèUÀ¼ÀÄ ªÀiÁ¹ÛPÀ®ÄèUÀ¼ÀÄ EgÀĪÀÅzÀjAzÀ 12£Éà ±ÀvÀªÀiÁ£ÀzÀ°è zÉÆqÀØ PÁ¼ÀUÀªÉÇAzÀÄ dgÀÄVgÀ®Ä ¸ÁPÀÄ. Hj£À ¸ÀÄvÀÛ PÉÆÃmɬÄzÀÝ CªÀ±ÉõÀUÀ¼ÀÄ ªÀiÁvÀæ G½¢ªÉ. ªÀĹâ ºÁUÀÆ zÀUÁðUÀ¼ÀÆ E°èªÉ.  LwºÁ¹PÀªÁV EzÀÄ F ¨sÁUÀzÀ°èAiÀÄ CvÀåAvÀ ZÀlĪÀnPÉAiÀÄ vÁtªÁVvÉÛAzÀÄ w½AiÀÄÄvÀÛzÉ.

PÀAzÀ°: PÀ®WÀlV¬ÄAzÀ £ÉÊIÄvÀåPÉÌ 5 Q.«ÄÃ. zÀÆgÀzÀ°ègÀĪÀ ¥ÀÅlÖUÁæªÀÄ. PÀ¯Áåt ZÁ®ÄPÀågÀ JgÀqÀÄ ±Á¸À£ÀUÀ½ªÉ. CªÀÅUÀ¼À°è UÉÆÃªÉ PÀzÀA§ CgÀ¸À EªÀÄär ZÉnÖzÉêÀ£À Qæ.±À.1050 ±Á¸À£ÀªÀÅ ¨ÁzÀĨÉâ (§£À±ÀAPÀj) «UÀæºÀ ¸ÁÜ¥À£É ªÀiÁrzÀ «ªÀgÀ w½¸ÀÄvÀÛzÉ. JgÀqÀ£ÉAiÀÄ ±Á¸À£ÀªÀÅ Qæ.±À.1152gÀ¢zÀÄÝ, CfÓUÁªÉAiÀÄ vÉÊ®d ¸ÁªÀÄAvÀ£ÀÄ QgÀĪÀwÛAiÀÄ£ÀÄß ªÀÄÄwÛzÁUÀ CºÀªÀªÀÄ®èAiÀÄå £ÁAiÀÄPÀ£ÀÄ ºÉÆÃgÁqÀÄvÀÛ ªÀÄrzÀ «µÀAiÀĪÀ£ÀÄß ¸ÀÆa¸ÀÄvÀÛzÉ. F vÁtªÀÅ vÁåUÀ §°zÁ£ÀzÀ £É£À¥À£ÀÄß ¤ÃqÀÄvÀÛzÉ.

PÁªÀÄzsÉãÀÄ: EzÀÆ PÀ®WÀlV¬ÄAzÀ F±Á£ÀåPÉÌ 10 Q.«ÄÃ. zÀÆgÀzÀ°èzÉ. ¥ÁæaãÀ ±Á¸À£ÀUÀ¼À°è `¸Á¸À®Ä’ JAzÉà PÀgÉAiÀÄ®ànÖzÀÄÝ PÁªÀÄzsÉãÀÄ JA§ ºÉ¸ÀgÀÄ ºÉÃUÉ §AvÀÄ? EzÀgÀ §UÉÎ zÁR¯ÉUÀ¼ÉãÀÆ E®è. F HgÀ zÀQëtQÌgÀĪÀ ²æà PÀ¯ÉèñÀégÀ zÉêÀ¸ÁÜ£ÀzÀ°è 3 ²¯Á±Á¸À£ÀUÀ¼ÀÄ ®¨sÀåªÁVªÉ. 2£Éà ¸ÉÆêÉÄñÀégÀ (Qæ.±À.1129) ±Á¸À£ÀªÀÅ ºÀ®¸À£Ár£À ±Á¸À£ÀªÉAzÀÄ zÁR°¹, ¸Á¸À®Ä UÁæªÀÄzÀ ¸ËAzÀ¬ÄÃðPÀgÀt §UÉÎ ºÁUÀÆ CzÀgÀ ¥ÁæPÀÈwPÀ ¸ËAzÀAiÀÄð ªÀtÂð¸ÀÄvÀÛzÉ. ªÀÄ®è±ÉnÖ JA§ÄªÀ£ÀÄ F zÉêÀ¸ÁÜ£ÀPÉÌ ¨sÀÆ«Ä ºÁUÀÆ ºÀt zÁ£À ªÀiÁrzÀÝ£ÀÄß ºÉüÀÄvÀÛzÉ. Qæ.±À.1171gÀ ±Á¸À£ÀªÀÅ PÀĪÀiÁgÀ ªÀÄ®èAiÀÄå£ÀÄ PÀ°zÉêÀjUÉ zÁ£À PÉÆlÖzÀÄÝ ºÉüÀÄvÀÛzÉ. 13£Éà ±ÀvÀªÀiÁ£ÀzÀ ±Á¸À£ÀªÀÅ ªÀiÁAl°PÀ ªÀiÁ¢UÀ£À£ÀÄß G¯ÉèÃT¸ÀÄvÀÛzÉ. F zÉêÀ¸ÁÜ£À ªÁ¸ÀÄÛ²®àzÀ J®è CAUÀUÀ¼À£ÀÄß ªÀÄÄRªÀÄAl¥À, ¸À¨sÁªÀÄAl¥À, CAvÀgÁ¼À, UÀ¨sÀðUÀȺÀ M¼ÀUÉÆAqÀÄ, ¨ÁV®ªÁqÀ eÁ®AzsÀæUÀ¼ÀÄ, C®APÀjPÀ PÀA§UÀ¼ÀÄ, PÁwðPÉÃAiÀÄ, ¸À¥ÀÛªÀiÁwæPÉAiÀÄgÀ ²®àUÀ¼ÀÄ, UÀt¥Àw, ªÀÄ»µÀªÀÄ¢ð¤, PÉñÀªÀ£À ©r ¸ÀÄAzÀgÀ ªÀÄÆwðUÀ½ªÉ. F zÉêÀ¸ÁÜ£ÀªÀÅ CvÀåAvÀ ¸ÀÄAzÀgÀ zÉêÀ¸ÁÜ£ÀªÁVzÀÄÝ PÀ®WÀlV vÁ®ÆQUÉ ²®à ¸ËAzÀAiÀÄðªÀ£ÀÄß J¼ÉzÀÄvÀA¢zÉ.

«Ä±ÀæPÉÆÃn: PÀ®WÀlV¬ÄAzÀ F±Á£ÀåPÉÌ 10 Q.«ÄÃ. zÀÆgÀ EzÉ. E°è 3 ±Á¸À£ÀUÀ¼ÀÄ, MAzÀÄ gÁªÀÄ°AUÉñÀégÀ zÉêÀ¸ÁÜ£À, MAzÀÄ ¸ÀÄvÀÄÛªÀgÀ¢ ªÀÄtÂÚ£À PÉÆÃmÉ (Mud fort) §ÄgÀÄdUÀ¼ÉÆA¢UÉ (Bastions) zÉÆgÉAiÀÄÄvÀÛªÉ. PÉÆÃmÉUÉ ¤¢ðµÀÖ ºÀAvÀUÀ¼À°è F §ÄgÀÄdÄUÀ½ªÉ ºÀ£ÉßgÀqÀÄ. ¥ÁæaãÀ ªÀÄÈzï PÉÆÃmÉUÀ¼ÀÄ §£ÀªÁ¹ PÀzÀA§gÀ PÁ®zÀ°è GvÀÛgÀ PÀ£ÀßqÀ ºÁUÀÆ zÀQët PÀ£ÀßqÀ ¨sÁUÀ±ÀB zsÁgÀªÁqÀ ¥ÀæzÉñÀUÀ¼À°è PÁt¹UÀÄvÀÛªÉ. ¸ÀܼÀ zÀÄUÀð, ªÀ£ÀzÀÄUÀð, VjzÀÄUÀð ºÁUÀÆ d®zÀÄUÀðUÀ¼ÀÄ, MAzÀÄ ¥ÀæPÁgÀªÁzÀ ¸ÀܼÀzÀÄUÀð (Ground fort) EzÁVzÉ. E°è Qæ.±À.1126, Qæ.±À.1156 ºÁUÀÆ Qæ.±À.1158gÀ ±Á¸À£ÀUÀ¼ÀÄ zÉÆgÉAiÀÄÄvÀÛªÉ. «±ÉõÀªÁV Qæ.±À.1158gÀ ±Á¸À£ÀªÀÅ UÉÆêÁ PÀzÀA§gÀ `¥ÉªÀiÁðrzÉêÀ£À’ PÉÆqÀÄUÉAiÀÄ£ÀÄß «ªÀj¸ÀÄvÀÛzÉ. UÉÆêÉAiÀÄgÀÄ PÀ£ÁlPÀzÀ MAzÀÄ ¨sÁUÀªÁVvÉÛAzÀÄ F ±Á¸À£ÀªÀÅ ¸ÀvÀå¸Àå ¸ÀvÀå ºÉüÀÄvÀÛzÉ.

¸ÀAUÀªÉÄñÀégÀ: EzÀÄ PÀ®WÀlV¬ÄAzÀ ¥À²ÑªÀÄPÉÌ 10 Q.«ÄÃ. zÀÆgÀzÀ°èzÉ. E°è LzÀÄ ±Á¸À£ÀUÀ¼ÀÄ zÉÆgÉwªÉ. HgÀ ºÉÆgÀUÉ EgÀĪÀ PÀ¯ÉäñÀégÀ UÀÄr (±Á¸À£ÉÆÃPÀÛ ºÀªÉÄäñÀégÀ)AiÀÄ vÉÆgÉAiÀÄ ªÉÄÃ¯É ªÀÄÆgÀÄ EªÉ. UÉÆêÉAiÀÄ PÀzÀA§ MAzÀ£ÉAiÀÄ dAiÀÄPÉòAiÀÄ (Qæ.±À.1068gÀ ±Á¸À£À) ZÀlÖUÉÆqÀ§£ÉA§ÄªÀ£ÀÄ F zÉêÁ®AiÀÄPÉÌ ¨sÀÆzÁt ªÀiÁrzÀ «ªÀgÀ«zÉ. Qæ.±À.1082gÀ ±Á¸À£ÀªÉÇAzÀÄ C°èAiÀÄ ²ªÁ®AiÀÄPÉÌ zÁ£À ªÀiÁrzÀ £ÁUÀtÚ£À£ÀÄß ¸Àäj¸ÀÄvÀÛzÉ. 1089gÀ°è «ÃgÀ¸ÀàUÀðªÀ£ÉßÃjzÀ AiÉÆÃzsÀ£À «ÃgÀUÀ¯ÉÆèA¢zÉ. ºÀ®¹UÉ-12000PÉÌ ¸ÉÃjzÀÝ F HjUÉ `¸ÀAUÀªÉÄñÀégÀ’ ºÉ¸ÀgÀÄ §gÀ®Ä PÁgÀt zÉÆqÀغÀ¼Àî ªÀÄvÀÄÛ ªÀÄAUÁå£ÀºÀ½î ºÀA¥ÁºÀ¼Àî ºÁUÀÆ ¸ÀAUÀªÉÄñÀégÀUÀ¼À £ÀqÀÄªÉ PÀÆrzÀÄÝ CzÀÄ EA¢£À ¸ÀAUÀªÉÄñÀégÀ¢AzÀ JgÀqÀÄ Q.«ÄÃ. zÀÆgÀzÀ°è ¸ÀAUÀªÀĪÁVgÀĪÀÅzÀjAzÀ F HjUÉ D ºÉ¸ÀgÀÄ. F PÀ¯ÉäñÀégÀ UÀÄrAiÀÄÄ zÉêÁ®AiÀÄ J®è «£Áå¸ÀzÀ CAUÀUÀ¼À£ÀÄß ºÉÆA¢zÀÄÝ, ªÀÄ»µÀªÀÄ¢ð¤, ¸ÀgÀ¸Àéw ¨sÉÊgÀªÀ, ¸À¥ÀÛªÀiÁwæPÉAiÀÄgÀÄ, UÀt¥Àw, PÁwðPÉÃAiÀÄ, ²ªÀ¥ÁªÀðw, C£ÀAvÀ¥ÀzÀä£Á¨sÀ, ¸ÀÄAzÀgÀ ²®àUÀ½ªÉ. ±ÉʪÀ ºÁUÀÆ ªÉʵÀÚªÀ ¨sÁªÀUÀ¼À£ÀÄß ¸ÀAUÀ«Ä¸ÀĪÀ F zÉêÁ®AiÀĪÀÅ ¸ÀAUÀªÉÄñÀégÀ HjUÉ ¨sÁªÉÊPÀåzÀ ºÉªÉÄä vÀA¢zÉ.

UÀAfÃUÀnÖ: PÀ®WÀlV¬ÄAzÀ 12 Q.«ÄÃ. zÀÆgÀzÀ°èzÀÄÝ, «Ä±ÀæPÉÆÃnAiÀÄ £ÉgÉAiÀÄ UÁæªÀĪÁVzÉ. HgÀ ºÉÆgÀUÉ UÀÄqÀØzÀ ªÉÄÃ¯É 12£Éà ±ÀvÀªÀiÁ£ÀzÀ ²æà £ÁUÀ°AUÉñÀégÀ UÀÄr EzÉ. ¥ÀǪÁð©üªÀÄÄRªÁzÀ F UÀÄrAiÀÄÄ £ÀªÀgÀAUÀ, CAvÀgÁ¼À ºÁUÀÆ UÀ¨sÀðUÀÄr ºÉÆA¢zÀÄÝ, PÀzÀA§£ÁUÀgÀ ²RgÀ ±ÉÊ°AiÀÄ£ÀÄß ºÉÆA¢zÉ. £ÀªÀgÀAUÀzÀ ªÀÄÄA¨sÁUÀ ºÁ¼ÁVzÉ, zÉêÀPÉÆõÀÖUÀ¼À°è UÀt¥Àr, ¨sÉÊgÀªÀ, ¸À¥ÀÛªÀiÁvÀÈPÉAiÀÄgÀÄ, «ÃgÀ¨sÀzÀægÀ ªÀÄÆwðUÀ½ªÉ.

ºÀÄt¹PÀmÉÖ: PÀ®WÀlV¬ÄAzÀ DUÉßÃAiÀÄPÉÌ 10 Q.«ÄÃ. zÀÆgÀ. ºÀ®¹UÉ-12000 ¥ÁæAvÀåPÉÌ ¸ÉÃjzÀ, ªÀiÁªÀ½î-500 £Ár£À, ºÀÄ°UÉÆÃqÀ 12PÉÌ ¸ÉÃjzÀ UÁæªÀĪÁVzÉ F ºÀÄt¹PÀnÖ, E°è ªÀÄ°èPÁdÄð£À zÉêÀ¸ÁÜ£À PÀ¯Áåt ZÁ®ÄPÀågÀ ªÀÄĪÀÄär ¸ÉÆêÉÄñÀégÀ¤UÉ ¸ÀA§A¢ü¹zÉ (Qæ.±À.1130-31 JAzÀÄ E°èAiÀÄ ±Á¸À£ÀªÉÇAzÀÄ w½¸ÀÄvÀÛzÉ. UÉÆêÉAiÀÄ PÀzÀA§ ¥ÉªÀiÁðrzÉêÀ£À PÁ®zÀ Qæ.±À.1142gÀ ±Á¸À£ÀªÀÅ ºÀĽUÉÆÃqÀ ªÀÄÄzÀÝUÁªÀÅAqÀ£ÀÄ ºÉÆèÉñÀégÀ zÉêÀjUÉ ¨sÀÆzÁ£À PÉÆlÖ «µÀAiÀÄ w½¸ÀÄvÀÛzÉ. CAvÀgÁ¼ÀzÀ°è £ÀA¢ ºÁUÀÆ PÉñÀªÀ£À ²®àUÀ½ªÉ. ZÀvÀĨsÀÄðd F PÉñÀªÀ£À «UÀæºÀ 2.5 Cr JvÀÛgÀªÁVzÀÄÝ §ºÀ¼À ¸ÀÄAzÀgÀªÁVzÉ. EªÀÅUÀ¼À®èzÉ ºÀ£ÀĪÀÄAvÀ, zÁåªÀĪÀé, F±ÀégÀ, §¸ÀªÀtÚgÀ UÀÄrUÀ¼ÀÆ, ªÀĹâ ºÁUÀÆ zÀUÁðUÀ¼ÀÆ EªÉ. EzÀÄ PÀÆqÀ ±ÉʪÀ ªÉʵÀÚªÀ, »AzÀÄ-ªÀÄĹèA, ¨sÁªÉÊPÀåzÀ vÁtªÁVzÉ.

F vÀgÀºÀzÀ E£ÀÆß ºÀvÀÄÛ ºÀ®ªÁgÀÄ LwºÁ¹PÀ vÁtUÀ¼ÀÄ PÀ®WÀlV vÁ®ÆQ£À°èªÉ. DzÀgÉ CªÀÅ UËtªÁVzÉ. CAvÀºÀ G¥À¸ÀAºÁgÀzÀ°è ºÉüÀĪÀÅzÁzÀgÉ, PÀ®WÀlVAiÀÄÄ vÀ£Àß §zÀÄQ£ÀÄzÀÝPÀÆÌ vÀ£ÀßzÉà DzÀ, KgÀÄ-¥ÉÃgÀÄUÀ½®èzÀ ¥Àæ±ÁAvÀ ºÁUÀÆ ¤ªÁAvÀ LwºÁ¹PÀ fêÀ£ÀªÀ£ÀÄß ¨Á½zÉ. PÀzÀA§gÀ £ÁqÁV, PÀzÀA§ ªÁ¸ÀÄÛ±ÉÊ°AiÀÄ zÉêÁ®AiÀĪÀ£ÀÄß ²®àUÀ¼À£ÀÄß ºÉÆA¢, C®è°è PÉ® ªÀÄÈzïzÀÄUÀðUÀ¼À£ÀÄß PÀnÖ¹PÉÆAqÀÄ, ±Á¸À£ÀUÀ¼À ºÉýPÉUÀ¼À£ÀÄß ªÀiÁr¹, vÀ£ÀßzÉà DzÀ ¥ÁæzÉòPÀ EwºÁ¸À PÀnÖPÉÆArzÉ. ¥ÀPÀÌzÀ £ÁqÁzÀ zsÁgÀªÁqÀzÀ ¸Á»wåPÀ ¹jAiÀÄ£ÀÄß ºÉÆA¢zÀÝgÀÆ, ²®àPÀ¯ÉAiÀÄ zÀȶ֬ÄAzÀ vÀ£ÉÆßqÀ°£À°è ¸Á«gÀ ªÀgÀĵÀzÀ ²®àzÀ ¸ÀA¥ÀŵÀÖ vÀ®à ºÉÆA¢zÉ JAzÀÄ C©üªÀiÁ£À¢AzÀ ºÉüÀ§ºÀÄzÀÄ.

ಪುರಾತತ್ವ ಪ್ರಪಂಚದ ದಿಗ್ಗಜ- ಡಾ. ಎಸ್‌.ಆರ್‌ .ರಾವ್‌

ಎಚ್.ಶೇಷಗಿರಿರಾವ್‌
appaaji@gmail.com

  












            ಪುರಾತತ್ವ ತಜ್ಞ ಡಾ.ಎಸ್‌.ಆರ್‌.ರಾವ್‌-ಗೆ ನುಡಿ ನಮನ

     ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ಮತ್ತು ಶಾಸನಗಳು ಸಯಾಮಿ ಅವಳಿಗಳಂತೆ.ಮುಖ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾದರೂ ಅವುಗಳು ಏಕ ದೇಹಿಗಳು.ಒಂದು ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪೌರಾಣಿಕ ಪಕ್ಷಿ ಗಂಡ ಬೇರುಂಡದ ತರಹ.ಅವೆರಡಕ್ಕೂ ಸಾಮನ್ಯವಾಗಿರುವುದು ಲಿಪಿ ಮಾತ್ರ . ಭಾರತದ ಅತಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಲಿಪಿ ಎಂದರೆ ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿನ ಪುರಾತನ ನಗರಗಳಾದ ಹರಪ್ಪಾ ಮತ್ತು ಮಹಂಜೆದಾರೋದಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಮುದ್ರೆಗಳ ಮೇಲಿರುವ ಬರಹ.. ಅವುಗಳ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡಲು ಹಲವರು ಪ್ರಯತ್ನಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಆದರೆ ಯಾವ ವಿವರಣೆಯೂ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಒಪ್ಪಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅವುಗಳಲ್ಲೆಲ್ಲ ಸಾಕಷ್ಟು ಮಟ್ಟಿಗೆ ಒಪ್ಪಿತವಾಗುವಂತೆ ಲಿಪಿಯ ನಿಗೂಢತೆಯನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದವರು.ಡಾ. ಎಸ್‌.ಆರ್‌.ರಾವ್‌ .  ಜೊತೆಗೆ ಸಾಗರದತಳದಲ್ಲಿದ್ದ ಪೌರಾಣಿಕವೆನ್ನಲಾದ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನ ದ್ವಾರಕೆಯ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಪರಿಚಯಿಸಿದ ಸಂಶೋಧಕರು ಅವರು. ಇನ್ನು ಅನೇಕ ಪ್ರಮುಖ ಪ್ರಾಚೀನ ಪುರಾತತ್ವತಾಣಗಳು,ಸ್ಮಾರಕಗಳು,ಮತ್ತು ದೇಗುಲಗಳು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬರಲು ಮತ್ತು ಅವುಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗೆ ಕಾರಣರು.

ಡಾ. ಎಸ್‌ಆರ್‌ರಾವ್‌

ಕಳೆದವಾರ ಕಾಲವಶರಾದ ಡಾ.ಎಸ್‌ ಆರ್‌ ರಾವ್‌ ಅವರು ಅಪ್ಪಟ ಕನ್ನಡಿಗರು. ಅವರ ಜನನ ಶಿವಮೊಗ್ಗ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಶಿಕಾರಿಪುರದಲ್ಲಿ.ತಂದೆ ಹುಚ್ಚೂರಾಯರು ತಾಯಿ ಕಮಲಮ್ಮ. ಅವರು ಹುಟ್ಟಿದ್ದು ೧೯೨೨ರಲ್ಲಿ .ಅವರ ಪೂರ್ಣ ಹೆಸರು ಶಿಕಾರಿಪುರ ರಂಗನಾಥ ರಾವ್‌ . ವಿದ್ವತ್‌ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಸ್‌.ಆರ್‌.ರಾವ್‌ ಎಂದೆ ಚಿರಪರಿಚಿತರು. ಅವರದು ತುಂಬು ಕುಟುಂಬ ಏಳುಜನ ಮಕ್ಕಳಲ್ಲಿ ಇವರು ಆರನೆಯವರು. ತಂದೆ ಹಳ್ಳಿಯೊಂದರ ಶಾನುಭೋಗರು.ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಡತನವನ್ನೇ ಹಾಸಿಹೊದಿದ್ದರು.ಆದರೆ ತಾಯಿ, ತಂದೆಯರ  ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನದಾಹವೆ ಅವರು ಶಿಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮುಂದುವರಿಯಲು ಪ್ರೇರಣೆಯಾಯಿತು..ಇವರ ಪ್ರಾಥಮಿಕ ಶಿಕ್ಷಣ ಶಿವಮೊಗ್ಗದಲ್ಲಿ. ನಂತರದ ಮೈಸೂರಿನ ಮಹಾರಾಜಾ ಕಾಲೇಜಿನಲ್ಲಿ ಪದವಿ. ಆಗ ಮೈಸೂರಿನ ಅನಾಥಾಲಯದಲ್ಲಿ ಅವರ ವಾಸ. ಬೀದಿಯ ದೀಪದ ಕೆಳಗೆ ಓದು. ಮನೆ ಮನೆಯಲೆದು ಕಾಲೇಜುಶುಲ್ಕ ಕಟ್ಟಿದರು. ಅದರಿಂದ ಅವರು ಹಠ ಹರಳುಗಟ್ಟಿತು. ಶ್ರದ್ಧೆಯಿಂದ ಅಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿದರು. . ಪರಿಣಾಮವಾಗಿ  ಬಿ.ಎ. ಆನರ್ಸ  ಪದವಿಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನದ ಪದಕ ಪಡೆದ ಅತ್ಯತ್ತಮ ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿ ಎನಿಸಿದರು. ನಾಗಪುರ ವಿಶ್ವ ವಿದ್ಯಾಲಯದಿಂದ ಎಂ. ಎ ಪದವಿ ಪಡೆದರು ನಂತರ  ಅವರದು ಹೋದ ಹಾದಿಯೇ  ರಾಜ ವೀಧಿಯಾಯಿತು. ’ಚಿಂದಿಯಿಂದ ಚಿನಾಂಬರ’ ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ  ಅವರೇ ಜ್ವಲಂತ ಉದಾಹರಣೆಯಾದರು.

ಸಂಜೆಯಲ್ಲಿ ದ್ವಾರಕಾ

. ಅವರು ೧೯೪೮ರಲ್ಲಿ  ಹಿಂದಿನ ಬರೋಡಾ ಸಂಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ ಸಹಾಯಕನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ಸೇರಿದರು.ಬರೋಡ ಸಂಸ್ಥಾನವು ಭಾರತ ಒಕ್ಕೂಟದಲ್ಲಿ ವಿಲೀನವಾದಾಗ ಭಾರತಸರ್ಕಾರದ ಪುರಾತತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ ಉಪನಿರ್ದೇಶಕರಾದರು . ಇಲಾಖೆಯಲ್ಲಿ ೧೯೮೦ರವರೆಗೆ ವಿವಿಧ ಹುದ್ದೆ ನಿರ್ವಹಿಸಿ ೧೯೮೦ ರಲ್ಲಿ ಉಪಮಹಾನಿರ್ದೇಶಕರಾಗಿ ನಿವೃತ್ತರಾದರು.ನಿವೃತ್ತಿಯನಂತರ ಅವರ ಸೇವೆಗೆ ಇನ್ನೂ ಹೆಚ್ಚು ಮೆರಗು ಬಂತು ೧೯೮೧ ರಿಂದ ೧೯೯೪ ರವರೆಗೆ ಎಮೆರೈಟಿಸ್‌ ವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ ಗೋವಾದ ನ್ಯಾಷನಲ್‌ ಇನಸ್ಟಿಟ್ಯೂಟ್‌  ಅಫ್ ಓಷನೋಗ್ರಫಿಯಲ್ಲಿಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು  ಅವರು . ಆಗ್ರಾ, ನಾಗಪುರ, ಔರಂಗಾಬಾದ್‌ ಮತ್ತು ಬೆಂಗಳೂರು ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಅಧೀಕ್ಷಕರಾಗಿ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದರು.ಅವರ ಸೇವಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ರಂಗಪುರ,ಅಮ್ರೇಲಿ,ದ್ವಾರಕಾ,ಹನೂರು, ಐಹೊಳೆ, ಕಾವೇರಿಪಟ್ಟಣಂ ಮೊದಲಾದ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಉತ್ಖನನ ನಡೆಸಿದರು..ಅವರ ಪ್ರಮುಖ ಅನ್ವೇಷಣೆ ಎಂದರೆ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಬಂದರು ನಗರ ಲೋಥಾಲ್‌ಶೋಧ

ಚಿತ್ರ ಲಿಪಿ

. ಸ್ವಾತಂತ್ರಾನಂತರ ಸಿಂಧೂಕಣಿವೆ ನಾಗರೀಕತೆಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಾದ ಹರಪ್ಪಾ ಮತ್ತು ಮೆಹಂಜದಾರೋ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಪಾಲಾದವು.ಭಾರತದಲ್ಲಿನ ಸಿಂಧೂಕಣಿವೆಯ ನಾಗರೀಕತೆಯ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿಗಳ ಶೋಧಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ನಡೆಸಿದ ಉತ್ಖನನದಿಂದ ಹಲವಾರು ಪ್ರಾಚೀನ ತಾಣಗಳು ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದವು. ಲೋಥಾಲ್ ನ ಸಂಶೋಧನೆಯು ೧೯೫೨ರಲ್ಲಿ ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಹೊಸ ತಿರುವು ನೀಡಿತು. ಲೋಥಾಲ್‌ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲೇ ಪ್ರಥಮ ಸುಸಜ್ಜಿತ ಬಂದರು ಪಟ್ಟಣವಾಗಿತ್ತು  ಎಂಬ ಅಂಶ ಅವರ  ಪರಿಶ್ರಮದಿಂದ ಬೆಳಕಿಗೆ ಬಂದಿತು.ಅದರಿಂದ ಅವರ ಹೆಸರು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಲಯದಲ್ಲಿ ಬೆಳಗಿತು  ಅವರು ಭಾರತದ ಪಶ್ಚಿಮ ಮತ್ತು ದಕ್ಷಿಣ ಭಾಗಗಳಲ್ಲಿನ ಹಲವಾರು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ  ತಂಡದೊಡನೆ  ಉತ್ಖನನ ನಡೆಸಿರುವರು.ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸ್ಮಾರಕಗಳ .ಹಲವಾರು ಕೋಟೆಗಳ ಸುಸ್ಥಿತಿಗೆಗೆ       ಅವರು ಕಾರಣ. ಜಗತ್ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತಾಜ್‌ಮಹಲ್‌ , ಐಹೊಳೆ , ಪಟ್ಟದ ಕಲ್‌ ,ಬಿಜಾಪುರದ ಸ್ಮಾರಕಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲೂ ಅವರ ಪಾಲು ಇದೆ.ಅವರು ಡಾ. ರಾವ್‌ ಅವರು ಉತ್ತರ ಗುಜರಾತಿನ ಸಿದ್ಧುಪುರದಲ್ಲಿನ ರುದ್ರಮಹಲ್‌ ಕ್ಷೇತ್ರದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳೀಯ ಮುಸ್ಲಿಮರ ತೀವ್ರ ಪ್ರತಿರೋಧದ ನಡುವೇಯೂ ಉತ್ಖನನ ನಡೆಸಿ ಪರಿವರ್ತಿತವಾದ ಮಸೀದೆಯ ಅಂಗಳದಲ್ಲಿ ಮಂದಿರೊಂದನ್ನು ಪತ್ತೆ ಹಚ್ಚಿದರು. ಹೊಸಪೇಟೆ ಸಮೀಪದ ಹಂಪೆ ಮತ್ತು ಫತೇಪುರ ಸಿಕ್ರಿಗಳಲ್ಲಿನ ಉತ್ಖನನಕ್ಕೂ ಅವರು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡಿದರು

ಅವರ ಮಹಾನ್‌ಸಂಶೋಧನೆಯಾದದ್ದು ೧೯೭೨ ರಲ್ಲಿ .  ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರೀಕತೆಯು ಕೊನೆಯಾದದ್ದು ಆರ್ಯರ ದಾಳಿಯಿಂದಲ್ಲ, ಅಭೂತಪೂರ್ವ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ  ಎಂದು ಪುರಾವೆ ಒದಗಿಸಿದರು.

ಅವರ “ ಲೋಥಲ್‌ ಮತ್ತು ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರೀಕತೆ” ಎಂಬ ಸಂಪ್ರಬಂಧಕ್ಕೆ ನಾಗಪುರ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯವು ಡಿಲಿಟ್‌ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿತು  ಅವರಿಗೆ   ಮೈಸೂರು, ಕುವೆಂಪು, ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳೂ   ಗೌರವ ಡಿಲಿಟ್‌ಪ್ರಶಸ್ತಿ ನೀಡಿ ತಮ್ಮ ಗೌರವ ಹೆಚ್ಚಿಸಿಕೊಂಡವು.

ಅವರ   ಕೆಲಸ  ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆ ಜೊತಜೊತೆಯಲ್ಲಿಯೇ  ಸಾಗಿದವು. ಪ್ರಮುಖ ಪುರಾತತ್ವ ತಜ್ಞರಾದ ವೀಲರ್‌ ಅವರಿಂದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಉತ್ಖನನ ಕಲಿತರು.ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೇಂಡಿನ ಹೆಸರಾಂತ ಪುರಾತತ್ವ ತಜ್ಞರ ಜೊತೆ ಕ್ಷೇತ್ರಾನುಭವ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಪಡೆದರು. ಅಮರೇಲಿ, ರಂಗಾಪುರ್‌( ಗುಜರಾತ್,ಕನ್ಹೇರಿ ( ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ)ಚಂದ್ರಪುರ್(ಗೋವಾ) ಮೊದಲಾದ ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ಪುರಾತ್ತತ್ವ ತಾಣಗಳನ್ನು ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದರು.  ಕಂಚಿನ ಯುಗದ ತಾಣಗಳಾದ ತೇವೋರ್( ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರ)ಭಾಗಟ್ರಾವ್‌( ಗುಜರಾತ್), ನವಶಿಲಾಯುಗದ ತಾಣ ಪೈಯಾಂಪಲ್ಲಿ,ಮತ್ತು  ಐಹೊಳೆ, ಕಾವೇರಿಪಟ್ಣಂ ಗಳ ಪುರಾತತತ್ವ ತಾಣಗಳು ದೊರೆಯಲು ಅವರೇ ಕಾರಣರು.

ಅವರದು ಇಚ್ಛೆಯರಿತು ನಡೆವ ಸತಿ ಮತ್ತು ಮುಚ್ಚಟೆಯ ಮೂರು ಮಕ್ಕಳ ಸಂಸಾರ (ಗೋಪಾಲ್, ಶಕುಂತಲಾ ಮತ್ತು ನಳಿನಿ ) ಅವರು ತಮ್ಮ ಜೀವನದ ಬಹುಭಾಗವನ್ನು ಪ್ರವಾಸ ಮತ್ತು ಕ್ಷೇತ್ರಕಾರ್ಯದಲ್ಲೇ ಕಳೆದರೂ ಹೊಂದಿಕೊಂಡು ಹೋಗುವ ಹೆಂಡತಿ ಶ್ರೀ ಮತಿ ಕಮಲ ಅವೆ ಸಾಧನೆಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬು.. ಅವರ ಮಗಳು ಶ್ರೀಮತಿ ನಳಿನ ಹೇಳುವ ಹಾಗೆ “ನಮ್ಮ ತಂದೆ ವಿಶ್ವ ಸಂಚಾರಿ,ಲಂಡನ್, ರೋಮ್, ಪ್ಯಾರಿಸ್‌ ನ್ಯೂಯಾರ್ಕ, ವಾಷಿಂಗ್‌ಟನ್‌, ಈಜಿಪ್ಟ್‌ ಇರಾಕ್‌,  ಮಾಸ್ಕೋ ಟೊಕಿಯೋ, ಪೀಕಿಂಗ್‌ ಮೊದಲಾದ ನಗರಗಳ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ, ಮ್ಯೂಜಿಯಂಗಳಲ್ಲಿ ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮಾವೇಶದಲ್ಲಿ ಭಾಷಣ ನೀಡುವಾಗ ಮನೆಯ ನೆನಪೇ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅನೇಕ ಸಲ ಅಮ್ಮನಿಗೆ ಅವರು ಎಲ್ಲಿರುವರು ಎಂದೇ ಗೊತ್ತಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.ಅಷ್ಟೊಂದು ಕಾರ್ಯದ ಒತ್ತಡ ಅಚರಿಗೆ. ಆದರೆ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದಾಗ ಮಾತ್ರ ಬರಹದ ನಡುವೆ ಬಿಡುವು ಮಾಡಿಕೊಂಡು, ನಮಗೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಕಲಿಸುವರು. ಅಥವ ತಮ್ಮ  ಕ್ಷೇತ್ರಕಾರ್ಯದ ಅನುಭವ ಹಂಚಿಕೊಳ್ಳುವರು”.   ಅದರ ಫಲ ಮೂವರೂ ಮಕ್ಕಳೂ ಸುಶಿಕ್ಷಿತರಾದರು. . ಒಬ್ಬಮಗಳು ತಂದೆಯ ಹಾದಿಯಲ್ಲಿಯೇ ಮುನ್ನೆಡೆದಿದ್ದಾಳೆ.ಹೀಗೆ ಬಿಡುವಿಲ್ಲದ ಕೆಲಸದ ನಡುವೆಯೂ ನೆಮ್ಮದಿಯಿಂದ  ಜೀವನ ನಡೆಸಿದರು. ಅವರು ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಭೂಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸತ್ಯಗಳ ಶೋಧನೆಗೆ,ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಹೊಸ ವಿಷಯ ಕಲಿಯಲು, ಕಲಿಸಲು  ತಾವು ಶೋಧಿಸಿರುವುದನ್ನು ತಜ್ಞರ ಗಮನಕ್ಕೆ ತರಲು ಸಂಚರಿಸಿದರು.ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸಮುದ್ರ ಪುರಾತತ್ವ  ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಅವರ ನನಸಾದ ಕನಸಾಗಿತ್ತು..

ಅವರ ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವದ  ಸಂಶೋಧನೆ ಸಿಂದೂ ಲಿಪಿಯ ನಿಗೂಢತೆ ಬಿಡಿಸಿದ್ದು.  ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ಪುರಾತತ್ವ ತಾಣಗಳಾದ ಹರಪ್ಪಾ ಮಹಂಜದಾರೋಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಭಾಷೆಯ ಲಿಪಿಗಳು ಇಂಡೋ ಯುರೋಪಿಯನ್‌ ಅಲ್ಲ , ಅವು  ಖಚಿತವಾಗಿ ಇಂಡೋ ಆರ್ಯನ್‌ ಎಂದು ಸಿದ್ಧ ಮಾಡಿದರು ಕ್ರಿ.. ಪೂ. ೧೭೦೦ರಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಲಿಪಿಯಾಗಿದ್ದುದು ಕ್ರಮೇಣ ವರ್ಣಲಿಪಿಯಾಗಿ ವಿಕಾಸ ವಾದುದನ್ನು ತಮ್ಮ ಹೊಸ ಹೊಸ ಉತ್ಖನನದ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ವಸ್ತುಗಳ  ಪುರಾವೆ  ಒದಗಿಸಿದರು.ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅವರಿಗೆ ಇಂದಿರಾಗಾಂಧಿ ಫೆಲೋ ಷಿಪ್‌ ದೊರೆಯಿತು. ಸುಮಾರು ಮೂವತ್ತು ವರ್ಷದ ಶ್ರಮದಿಂದ ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ೯೦೦ಮುದ್ರೆಗಳನ್ನು ಓದಲು ಸಫಲರಾದರು

 ರಾವ್‌ ಅವರು 1992  ರಲ್ಲಿ ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ನಾಗರೀಕತೆಯ ಕಾಲದ ಲಿಪಿಗಳ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಯಲು ಮಾಡುವ ಪ್ರಯತ್ನದಲ್ಲಿ ಯಶಗಳಿಸಿದರು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ.  ಹರಪ್ಪ ಲಿಪಿಗಳು ಚಿಕ್ಕದಾದ ಸಂಕೇತಗಳ ಸರಪಣಿಗಳಾಗಿವೆ. ಈ ವಿವರಣೆಯು ಇನ್ನೂ ವಿವಾದದಿಂದ ಹೊರತಾಗಿಲ್ಲ.ಇವು ಅಕ್ಷರಗಳ ಸಂಕೇತಗಳಾಗಿವೆ ವಿನಃ, ಅವುಗಳ ಭಾಷೆಯ ಸ್ವರೂಪ ಕುರಿತಾದ ಮಾಹಿತಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದೊರೆತಿಲ್ಲ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ.. ಹರಪ್ಪದಲ್ಲಿ ೧೮೭೩ ರಲ್ಲಿ ಮೊದಲಬಾರಿಗೆ ಮದ್ರೆಗಳು ದೊರೆತವು.ಈವರೆಗೆ ಬೇರೆ ಬೇರೆ ತಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಸುಮಾರು ೪೦೦೦ ಮುದ್ರೆಗಳ ಪಟ್ಟಿ  ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಅದರಲ್ಲಿ ೩೭೦೦ ಮುದ್ರೆಗಳು ಮತ್ತು ೪೧೭ವಿಶಿಷ್ಟ ಸಂಕೇತಗಳು ಇವೆ. ಆ ಬರಹದಲ್ಲಿ ಸರಾಸರಿ ೫ ಸಂಕೇತಗಳುಇವೆ. ಅತಿ ಉದ್ದವಾದುದು ೧೭ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಭಾಷೆ  ಅಪರಿಚಿತವಾದರೂ ಭಾಗಶಃ ಓದಬಹುದು ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ

ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆ ಲಿಪಿ

. ಅವರ ವಾದವನ್ನು ಹೆಸರಾಂತ ಪುರಾತತ್ವ ತಜ್ಞರಾದ ಪ್ರೊ. ಗ್ರುಮಂಡ್‌, ಕೇಂಬ್ರಡ್ಜ್  ಆಲಫಬೆಟ್‌ ಮ್ಯೂಜಿಯಂ ನ ನಿರ್ದೇಶಕ ಡೈರಿಂಗರ್ಹಾಸ್‌ , ಪಿ.ಬಿ ದೇಸಾಯಿ ಮ್ಯೂನಿಚ್‌ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದ ಪ್ರೊ. ಎ. ಕಮ್ಮೆನಭುರ್‌ ಸಹಮತ ಸೂಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.ಆದರೆ ಅದು ಇಂಡೋ ಯುರೋಪಿಯನ್‌ಗೆ ಅತಿ ಹತ್ತಿರವಾದ ಇಂಡೋ ಅರ್ಯನ್‌  ಭಾಷೆಯಾಗಿದೆ  ಎಂಬ ವಾದವೂ ಇದೆ.ಇದನ್ನು ಲಿಪಿ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ  ದಿಶೆ ಬದಲಿಸುವ ಶತಮಾನದ ಶೋಧ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುವುದು..

ಹರಪ್ಪ ಭಾಷೆಯ ಅನಾವರಣವೂ ರಾಜಕೀಯ ಧ್ವನಿಯನ್ನೂ ಹೊಂದಿದೆ,ದ್ರಾವಿಡ ಮೂಲವೆಂದು ದಕ್ಷಿಣದ ಭಾರತದವರು  ಮತ್ತು ಇಂಡೋ ಆರ್ಯನ್‌ ಮೂಲದ್ದು ಎಂದು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಹಿಂದೂ ಹಿತಾಸಕ್ತರು ವಾದಿಸುವರು. ಡಾ.ರಾವ್‌ ಫೊನಿಷಿಯನ್‌ ವರ್ಣಗಳೊಂದಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿ ಅವುಗಳ ದ್ವನಿ ನಿಗದಿಮಾಡಿದಾಗ  ಏಕ,ಟ್ರ ಚತುಸ್‌,ಪೆಂಟ , ಹಪ್ತ, ,ಸಪ್ತ , ದಸ ,ದ್ವಾದಸ ಮತ್ತು ಶತ ಮೊದಲಾದ ಸಂಖ್ಯೆಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಯಿತು(೧,೩ ೪,೫,೭,೧೦,೧೨,೧೦)

ಮುಖ್ಯವಾಹಿನಿಯ ವಿದ್ವಾಂಸರು   ಅವರ ಹೇಳಿಕೆಯ ತತ್ವಶಃ ಒಪ್ಪಿದರೂ, ಅದು ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಾಷೆ  ಎಂದು ಅನೇಕರು ಒಪ್ಪಿಲ್ಲ    ಫ್ರೊ.ಜಾನ್‌  ಇಮಿಚಿನರ್‌  ಪ್ರಕಾರ, “ಈ ವಿವರಣೆಯು ಬಹುತೇಕ ವ್ಯಕ್ತಿ ನಿಷ್ಠವಾಗಿದೆ.ಆದರೆ ಡಾ.ರಾವ್‌ ವಿವರಣೆ ಈಗ ನೀಡಿರುವ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಉತ್ತಮ”  ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ

ಸಿಂಧೂಲಿಪಿಗಳ ಮ್ಯೂಜಿಯಂ  ಒಂದನ್ನು ತಿರುಪತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾಗಿದೆ.

ಅವರ ಸೇವೆಯ ಕೊನೆಯ ಹಂತದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ದ್ವಾರಕಾ ನಗರವನ್ನು ಸಾಗರ ತಳದ ಉತ್ಖನನ ನಡೆಸಿ ಶೋಧಿಸಿ ಹೊಸ ಹಾದಿ ತೋರಿದರು.

ಅದರಿಂದ ಅವರಿಗೆ ವೈಯುಕ್ತಿಕಸಾಧನೆಗಾಗಿ ವರ್ಲಡ್‌ ಟ್ರಸ್ಟ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ದೊರೆಯಿತು. ಗೋವಾದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮುದ್ರಅಧ್ಯಯನ ಸಂಸ್ಥೆಗೆ ವಿಶೇಷ ಸಲಹೆಗಾರ ಮತ್ತುವಿಜ್ಞಾನಿಯಾಗಿ೧೯೮೧ ರಿಂದ ೧೫ ವರ್ಷ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದರು. ಆಗಲೇ ಸಮುದ್ರತಳದ ಪುರಾತತ್ವ  ಎಂಬ ನವೀನ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಹಾಕಿ, ಅರೇಬಿಯನ್‌ಸಮುದ್ರದ ಉತ್ಖನನ ಮಾಡಿ ದ್ವಾರಕಾ ಮತ್ತು ಬಂಗಾಕೊಲ್ಲಿಯ ಉತ್ಖನನದಿಂದ ಪುಂಪುಹಾರ್ ಅವಶೇಷಗಳನ್ನು ಶೋದಿಸಿದರು.

ಬೆಟ್ ದ್ವಾರಕಾ

ತಮಿಳುನಾಡಿ ಇತಿಹಾಸಪ್ರಸಿದ್ಧ ಪಟ್ಟಣ ಪುಂಪುಹಾರ ಅನ್ನು ಸಾಗರದ ಸವಕಳಿಯಿಂದಾಗಿ ಖಾಲಿ ಮಾಡ ಬೇಕಾಯಿತು ಪೂರ್ವ ತೀರವು ಅಬ್ಬರದ ಅಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಪೂಂಪುಹಾರದಲ್ಲಿ ಉತ್ಖನನದಿಂದ  ಪ್ರಾಚೀನ ತಮಿಳು ಸಾಹಿತ್ಯದಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾದ ಇಟ್ಟಿಗೆಯ ಗೋಡೆಯು ದೊರೆತಿದಿದೆ

ಪಶ್ಚಿಮತೀರದ ಗುಜರಾತಿನ ಕಚ್‌ ಹತ್ತಿರದ ಉತ್ಖನನದಿಂದ ಸಾಗರದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ  ಸುಮಾರು ಏಳು ಚದರಮೈಲುಪ್ರದೇಶದ ಪಟ್ಟಣದ ಅವಶೇಷ ದೊರಕಿದೆ.ಅದನ್ನೇ ಪುರಾಣ ಪ್ರಶಿದ್ದ  ದ್ವಾರಕಾ ನಗರ ಎಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಪೌರಾಣಿಕವಿವರಣೆಗಳುತಾಳೆ ಹೊಂದಿತ್ತವೆ.

ಬೆಟ್‌ದ್ವಾರಕಾದಲ್ಲಿ ಶ್ರೀ ಕೃಷ್ಣನ ಅರಮನೆ ಇತ್ತೆಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.. ಆದರೆ ಬಹಳಷ್ಟುಭಾಗ ನೀರಡಿಲ್ಲಿದೆ.ಅದರ ಒಂದುಭಾಗವನ್ನು ಪುನರ್‌ನವೀಕರಿಸಲಾಗುತ್ತಿದೆ. ಅಲ್ಲಿಗೆ ಪ್ರವಾಸಿಗಳು ಹೋಗಬಹುದು.ಅದು ಒಖಾ ಬಂದರಿನ ಹತ್ತಿರದ ಒಂದುದ್ವೀಪ.ಪ್ರಧಾನ ದೇವಾಲಯದಿಂದ  ೨೫-೩೦ ಮೈಲುದೂರದಲ್ಲಿದೆ.ಮುಖ್ಯ ದೇಗುಲದಲ್ಲಿ ಫೋಟೊ ತೆಗೆಯಲುಅವಕಾಶವಿಲ್ಲ.ಬೆಟ್‌ದ್ವಾರಕಾದಲ್ಲಿ ಸುಧಾಮನು ಅವಲಕ್ಕಿನೀಡಿದನೆಂದು ಐತಿಹ್ಯ.ಆಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿರುವ ೩೦೦ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೂಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಬಹುಕಡಿಮೆ .ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುವ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಗೋಪಿತಾಲಬ್‌ ಇದೆಅಲ್ಲಿ ಮೂಲ ಗೋಪಿಚಂದನ ದೊರೆಯುವುದು..

ಸಾಗರದಡಿಯಲ್ಲಿನ  ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ  ೫೬೦ಮೀ ಉದ್ದ ಸುಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಗೋಡೆ ಇದೆ.ಬಂದರು,, ಉಗ್ರಾಣ, ಮತ್ತು ಹಡಗುಗಳು ಅಲೆಯ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ತೇಲಿ ಹೋಗದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಭಾರವಾದ ಲಂಗರುಗಳು ದೊರಕಿವೆ  ಅವುಗಳಿಗೆ .ಮೂರು ರಂದ್ರಗಳಿವೆ. ಸುಮಾರು ನೂರುಕೆಜಿಗೂ ಹೆಚ್ಚು

ತೂಗುವ ೧೫೦-೨೫೦ ಕೆಜಿ ತೂಕದವು  ೫೦ಕಲ್ಲುಗಳು ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಇನ್ನೂ  ನೂರಾರು ನೀರಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಡೆಯಾಗಿರಬಹುದು. ದ್ವಾರಕೆಯ ಶೋಧವು ಒಂದು ಆಕಸ್ಮಿಕ. ಸಾಗರತಡಿಯಲ್ಲಿನ ಪುರಾತನ ಸ್ಮಾರಕ ಒಂದನ್ನು ಮರೆ ಮಾಡಿದ್ದ ಆಧುನಿಕ ಕಟ್ಟಡವನ್ನು ಕೆಡವಿದಾಗ, ಅದರಡಿಯಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯವು ಕಂಡುಬಂದಿತು. ಅದರಿಂದ  ಹೊರಟ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳುಸಾಗರದ ತಡಿಯವರೆಗ ಇದ್ದವು.ಮತ್ತು ಬಂದರು ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲೂ ಗೋಚರವಾದವು ಹಾಗೆಯೇ ಮುಂದುವರಿದಾಗ ಭಾರತದ ಪುರಾತತ್ವ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲೇ ಅತ್ಯಂತ ರೋಚಕ ಸಂಶೋಧನೆಯಾದ ಮುಳುಗಡೆಯಾದ ನಗರವೇ ಸಿಕ್ಕಿತು.ಅಲ್ಲಿ ದೊರಕಿದ ಮಡಕೆಯ ಚೂರುಗಳು ಕ್ರಿ. ಪೂ,೧೩೫೪ರವೆಂದು ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.ಅಲ್ಲಿದೊರೆತ ವಸ್ತುಗಳ ಪೂರ್ಣ ಅಧ್ಯಯನ ಇನ್ನೂ ಆಗಬೇಕಿದೆ

ಸಮುದ್ರಶೋಧ

ಜಲಾಂರ್ತಗತ ಪರಂಪರೆ ಯುನೆಸ್ಕೋದ ಸಮಾವೇಶದಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿ ಮೂರವರ್ಷದ ಅವಧಿಯ ಮೂರುಬಾರಿಪ್ರಾತಿನಿಧ್ಯ ಪಡೆದರು.  ಸಮಾವೇಶದ  ಚಾರ್ಟರ್‌ನ ಉದ್ದೇಶ, “ ಜಲಾಂರ್ತಗತ  ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ, ಪಟ್ಟಿಮಾಡಿ ,ಸಂರಕ್ಷಿಸುವುದು”ಅದಕ್ಕೆ ಕೇವಲ ಆರು ರಾಷ್ಟ್ರಗಳು ಸಹಿಹಾವೆ ಎನ್ನಲಾಗಿದೆ,. ಭಾರತಲ್ಲಿ ೭೫೦೦ ಕಿಮಿ.ತೀರವಿದೆ. ಮತ್ತು ಅತ್ಯಧ್ಭುತವಾದ ದ್ವಾರಕಾನಗರದ ಅವಶೇಷಗಳು ಸಾಗರದಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿವೆ. ಆದರೆ ಭಾರತ ಇನ್ನೂ ಸಹಿ ಹಾಕಬೇಕಿದೆ

 ಈ ಅನ್ವೇಣೆಗಾಗಿ ಗುಪ್ತ ಫೌಂಡೇಷನ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿ, ವರ್ಲ್ಡ ಷಿಪ್‌ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಪ್ರದಾನಮಾಡಲಾಯಿತುಅವರಿಗೆ ರಾಜ್ಯ , ರಾಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳ ಮಹಾಪೂರವೇ ಹಿರಿದುಬಂದಿದೆ.

ಅವರು ೧೯೭೩ ರಿಂದ ಹಿಡಿದು ೨೦೧೧ ರವರೆಗೆ  ಪುರಾತತ್ವ , ಶಿಲ್ಪಕಲೆ,ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಗಳವಿಷಯದಲ್ಲಿ “ರಿಮಿನಿಸೆನ್ಸ್‌ ಅಫ್ ಎನ ಆರ್ಚಿಯಾಲಜಿಸ್ಟ್‌” ಎಂಬ ಅವರ ಆತ್ಮ ಕಥನವೂ ಸೇರಿದಂತೆ  ೨೧ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ರಚಿಸಿದ್ದಾರೆ.ಅವೆಲ್ಲವೂ ಪುರಾತತ್ವ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿನ ಪರಾಮರ್ಶನ ಗ್ರಂಥಗಳೇ.. ಅವರು ಭಾಗವಹಿಸಿದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮತ್ತು ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಮಾವೇಶ, ಸಮ್ಮೇಳನಗಳು ಅನೇಕ..ಅವರ ಸಂಪ್ರಬಂಧ ರಚನೆ , ಮಂಡನೆ ಮತ್ತು ಪ್ರಕಟನೆಯು ೧೯೫೭ರಿಂದ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿ ೨೦೦೪ ರವರೆಗ ಸತತವಾಗಿ ಸಾಗಿಬಂದಿವೆ.ಸುಮಾರು ಐವತ್ತಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಲೇಖನಗಳು ಪ್ರಕಟವಾಗಿವೆ..  ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಮೆರೀನ್‌ ಅರ್ಕಿಯಾಲಜಿ ಯಲ್ಲಿ  ಅವರದೇ ಅಂತಿಮ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಆಷ್ಟ್ರೇಲಿಯಾ, ಅಮೆರಿಕಾ, ಬ್ರಿಟನ್‌ಗಳ ಜಲಾಂತರ್ಗತ ಪುರಾತತ್ವ ಸಮೇಳನಗಳಲ್ಲಿ ಅವರದು  ಸದಾ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರ.

ರಾಜ್ಯೋತ್ಸವ, ಕರ್ನಾಟಕ ಪುರಾತ್ವ ರತ್ನಸೇರಿದಂತೆ ಹಲವು ಪ್ರಶಸ್ತಿಗಳಿಗೆ ಬಂದಿವೆ. ದಾವಣ ಗೆರೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಕರ್ನಾಟಕ ನಾಲಕ್ಕನೆ ಇತಿಹಾಸ ಪರಿಷತ್ತಿನ ನಾಲಕ್ಕನೆ ಸಮ್ಮೇಳನದ ಅಧ್ಯಕ್ಷತೆ ವಹಿಸಿದರು ,ಅವರು  ಉದ್ಘಾಟನೆ ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಹಲವಾರು. ವಿದ್ವತ್‌ಸಭೆಗೆ ಅವರು ಕಿರೀಟಪ್ರಾಯರಾಗಿದ್ದರು . ಅವರಿಗೆ ನೋಡೋಜ ಪ್ರಶಸ್ತಿಯನ್ನೂ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಪ್ರದಾನ  ಮಾಡಲಾಯಿತು.

ಅವರ ಕೊನೆಗಾಲದ ಮನೆ ಬೆಂಗಳೂರಾಗಿತ್ತು ಇಳಿವಯಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಅವರಿಗೆ ಇತಿಹಾಸವೆಂದರೆ ಇಂಗದ ಆಸಕ್ತಿ . ಅವರ ಸೊಸೆಯ ಗೆಳತಿಯಾದ ಶ್ರೀಮತಿ ನಳಿನ ವೆಂಕಟೇಶ್‌ ಹೇಳುವ ಹಾಗೆ ಯಾರೇ ಆಸಕ್ತರು ಕೇಳಿದರೂ ಅವರು ಎಷ್ಟೇ ಕಿರಿಯರಾದರೂ  ವಿವರಣೆ ಕೊಡಲು  ಮುಂದಾಗುತ್ತಿದ್ದರು.ವಿದ್ವತ್‌ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳುವ ಹಾಗೆ ಪ್ರತಿ ವಿವರವನ್ನೂ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ನೀಡುತಿದ್ದರು.

ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪುರಾತತ್ವ ಜಗತ್ತಿನ ಹೊಸಯುಗದ ಪ್ರವರ್ತನ ಮಾಡಿದ ಹಿರಿಯ ಜೀವ ಇನ್ನುಇಲ್ಲವಾದರೂ ಅವರಶೋಧನ ವಿಧಾನವು ಸದಾ ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ಮಾಡಲಿದೆ.

ಕೃತಜ್ಞತೆ-ಎಸ್‌.ಆರ್‌ ರಾವ್‌ಕುಟುಂಬ, ಡಾ. ನಳಿನಿ ವೆಂಕಟೇಶ್,ಅಂತರ್‌ಜಾಲ ತಾಣಗಳು ಮತ್ತು ಗಾಯತ್ರಿ ಪ್ರಸಾದ್

ಎಸ್‌ಆರ್‌ ರಾವ್‌- ---- - ನುಡಿ ನಮನ

ಒಂದು ಆತ್ಮೀಯ ನೆನಪು

ಡಾ. ನಳಿನಿ ವೆಂಕಟೇಶ್‌.
ಸಂ.೧೫.ಮನಶ್ವಿನಿ, ಸ್ನೇಹ ಕಾಲನಿ
ಚಿಕ್ಕಲ್ಲಸಂದ್ರ,
ಬೆಂಗಳೂರು

ನಾನು ಮತ್ತು ಮೀನಾ ನಲವತ್ತು  ವರ್ಷದ ಸ್ನೇಹಿತೆಯರು.ನಮ್ಮಗೆಳತನ ಬಾಲ್ಯದಿಂಲೇ ನಾವು ಶಾಲೆಗೆ ಹೋಗುತಿದ್ದ ಕಾಲದಿಂದಲೇ ಪ್ರಾರಂಭವಾಗಿತ್ತು.ಕಾಲಕಳೆದಂತೆ ಅದು ಗಾಢವಾಗುತ್ತಾ ಹೋಯಿತು.ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಮದುವೆ ಮಕ್ಕಳು ಮೊಮ್ಮಕ್ಕಳಾದರೂ ಈ ವರೆಗೆ ನಮ್ಮಿಬ್ಬರಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಒಂದು ಚಿಕ್ಕಭಿನ್ನಾಭಿಪ್ರಾವೂ ಬಂದಿಲ್ಲ.ಹೀಗೆ ನಮ್ಮ ಸ್ನೇಹ ಮುಂದುವರಿಯಲು ಡಾ. ಎಸ್‌ಆರ್‌ ರಾವ್‌ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಮತಿ ಕಮಲಮ್ಮನವರೇ ಅಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾರಣರು. ಮೀನಾರಾವ್‌ ಎಸ್.ಆರ್‌.ರಾವ್‌ ದಂಪತಿಗಳ ಮುದ್ದಿನ  ಸೊಸೆ.   ಅವರ ಮಗನ ಮಡದಿ. ನಾನು ಅವರ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಸೊಸೆಯ ಸ್ನೇಹಿತೆಯಾಗಿ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಶ್ರೀಮತಿ ಕಮಲಮ್ಮನವರಿಗೂ ಅವರ ಮಕ್ಕಳಾದ ಶಕುಂತಲ ಮತ್ತು ನಳಿನಿಯರಿಗೂ ಗೆಳತಿಯಾಗಿರುವೆ.ಹಾಗಾಗಿ ನಾನೂ ಅವರ ಕುಟುಂಬದ ಸದಸ್ಯರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬಳಾಗಿರುವೆ.ಅವರೆಲ್ಲರ ಸಹೃದಯತೆಯೇ ಇದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.ಅವರೆಲ್ಲ ನನ್ನನ್ನೂ ತಮ್ಮ ಮನೆ ಮಗಳಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

ಈಗ ಎರಡುವರ್ಷದ ಕೆಳಗೆನಾನು "ರನ್ನನ ಮೇಲೆ ಪಂಪನ ಪ್ರಭಾವ " ಬರೆದಿದ್ದೆ.  ನನ್ನ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಕಟವಾಗುವಾಗ ಅದರ ಬಿಡುಗಡೆಯನ್ನುಪಿತೃ ಸಮಾರಾದ ಎಸ್‌ಆರ್‌ ರಾವ್‌ ಅವರೇ ಬಿಡುಗಡೆಮಾಡಬೇಕೆಂಬುದು ನನ್ನ ಹೆಬ್ಬಯಕೆಯಾಗಿತ್ತು.  ಆಶೆಯಿಂದ ಅವರನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡರು.  ತಮ್ಮ ಇಳಿವಯಸ್ಸಿನ ಕಾರಣದಿಂದ ಅವರು ಓಡಾಡುವುದನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದರು. ಯಾವುದೇ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೂ ಹೋಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.ಅವರಿಗೆ ನಾಡೋಜ ಪ್ರಶಸ್ತಿ ಬಂದಾಗಲೂ ಅವರ ವೃಧಾಪ್ಯದಿಂದಾಗಿ ಕನ್ನಡ ವಿಶ್ವ ವಿದ್ಯಾಲಯದವರು ಅವರಿದ್ದಲ್ಲೇ ಬಂದು ಮನೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಪ್ರಶಸ್ತಿಪ್ರದಾನ ಮಾಡಿದ್ದರು.ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾನೂ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಮನೆಯವಳಂತೆ ಭಾಗವಹಿಸಿದ್ದೆ. ಅವರ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ದೇಹ  ಸ್ಥಿತಿ ತಿಳಿದಿತ್ತು. ಹೀಗಾಗಿ ಪುಸ್ತಕ ಬಿಡುಗಡೆ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಕ್ಕೆ ಅವರು ಬರಲುಒಪ್ಪಿದಾಗ ನನಗೆ ತುಸು ಸಂಕೋಚವಾಯಿತು.ಅವರಿಗೆ ತೊಂದರೆಯಾಗಬಹುದು ಎಂದು ಹೆದರಿಕೆಯೂ ಆಯಿತು. ಆದರೆ ಅವರೇ  ನನಗೆ ಸಮಾಧಾನ ಮಾಡಿದರು. ಹಾಗೂ ಸಮಾರಂಭದಲ್ಲಿಪಾಲುಗೊಂಡು ಕಳೆ ಗಟ್ಟಿಸಿದರು.ಅವರ ಔದಾರ್ಯ ಮತ್ತು  ಪ್ರೀತಿ ದೈಹಿಕ ತೊಂದರೆಯನ್ನೂ ಮೆಟ್ಟಿ ನಿಂತಿತ್ತು. ಅವರ  ಮಮತೆ ನನ್ನನ್ನು ಮೂಕಳನ್ನಾಗಿಸಿತು.

ಶ್ರೀ ರಾವ್‌ ಅವರಿಗೆ ಹರಪ್ಪ ಮಹಂಜದಾರೋ ಬಗ್ಗೆ , ಲೋಥಾಲ್‌ ಅಥವ ದ್ವಾರಕೆಯಬಗ್ಗೆ  ಅಪಾರ ಆಸಕ್ತಿ. ಯಾರಾದರು ಕೇಳಿದರೆ ಅವರು ಹಿರಿಯರು ಕಿರಿಯರು ಎಂಬುದನ್ನು ಪರಿಗಣಿಸದೆ. ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುವಂತೆ ವಿವರಿಸುವರು.ಒಂದುಸಲ ನಾನು ಒಬ್ಬಳೇ ಇದ್ದಾಗ ಆ ವಿಷಯ ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸಿದೆ..ಸೊಸೆಯ ಸ್ನೇಹಿತೆ ಏಕೋ ಕೇಳುತಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಸುಮ್ಮನಾಗಲಿಲ್ಲ.ಇವಳಿಗೆ ಎಲ್ಲವಿವರಣೆಯ ಅಗತ್ಯವಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಭಾವನೆ ಅವರಿಗೆ ಬರಲೇಇಲ್ಲ. ಅವರು ವಿದ್ವತ್‌ ಸಮಾವೇಶದಲ್ಲಿ ಉಪನ್ಯಾಸ ನೀಡುವಂತೆ ನನಗೊಬ್ಬಳಿಗೇ  ಸವಿವರವಾಗಿ ಗಂಟೆಗಟ್ಟಲೇ ವಿವರಿಸಿದರು. ಆ ರಂಗದಲ್ಲಿ ಏನೂ ತಿಳಿಯದ ನನಗೂ ಅರ್ಥವಾಗುವಂತೆ ತಿಳಿಸಿದರು.. ಅವರ ಅನುಭವ ಅಪಾರ. ನೆಪಿನ ಶಕ್ತಿಯೂ ಅಗಾಧ. ಭಾಷೆಯೂ ಬಹು ಸರಳ.ಯಾವುದೇ ಚಿಕ್ಕವಿವರನ್ನೂ ಅವರು ರಸವತ್ತಾಗಿ ಬಣ್ಣಿಸುತಿದ್ದರು.ಕೊನೆಕೊನೆಗೆ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿ ತುಸು ಮಂದವಾದಾಗ ಕೋಣೆಯಲ್ಲಿಯೇ ಉಳಿಯಬೇಕಾದಾಗ , ನಾನು ಅವರ ಮನೆಗೆ ಬಂದುದನ್ನು ನನ್ನ ದನಿಯಿಂದಲೇ ಗುರುತಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿಸುತಿದ್ದರು. ಅವರ “ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ದ್ವಾರಕೆ” ಪುಸ್ತಕವನ್ನು ಹಲವಾರು ಬಾರಿ ಓದಿಕೊಂಡು ಸಮುದ್ರೀಯ ಉತ್ಖನನದ ಬಗೆಗೆ ಅವರಿಂದಲೇ ವಿವರವಾದ ಮಾಹಿತಿ ಪಡೆದು ರಾಜಾಸ್ತಾನ ಮತ್ತು ಗುಜರಾತ್‌ ಪ್ರವಾಸಕ್ಕೆ ಹೊರಟೆವು.ಗುಜರಾತಿನಲ್ಲಿ ಸಾಗರದ ತೀರದಲ್ಲಿ  ಶ್ರೀಕೃಷ್ಣನು ಓಡಾಡಿದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕಾಲಿಟ್ಟಾಗ ಅವರ ವಿವರಣೆ ನೆನಪಿಗೆ ಬಂದು ಭಾವೋದ್ವೇಗದಿಂದ ರೋಮಾಂಚನವಾಯಿತು.ಅದೊಂದು ಮರೆಯಲಾಗದ ಅನುಭವ ಎನಿಸಿತು . ಅವರೇ ಪುನರ್‌ನವೀಕರಿಸಿದ “ದ್ವಾರಕಾಧೀಶ” ಮಂದಿರಭವ್ಯತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಮೈ ಮರೆಯುವಷ್ಟು ಸಂತೋಷವಾಯಿತು.ಆದರೆ ಅಲ್ಲಿನ ಜನರ ಸಮುದ್ರಿಯ ಉತ್ಖನನ ಮತ್ತು ದ್ವಾರಕಾಧೀಶ ಮಂದಿರದ ನವೀಕರಣ  ಕುರಿತಾದ ಅಜ್ಞಾನ ಕಂಡು ವಿಷಾದವಾಯಿತು.  ಈಗ ಅವರು ಭೌತಿಕವಾಗಿ ಇಲ್ಲ. ಆದರೆ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ದ್ವಾರಕೆಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ತೋರಿಸಿ ಕೊಟ್ಟ  ಅವರ ಒಂದೇ ಒಂದು ಕೆಲಸವೇ ಅವರ ಹೆಸರನ್ನು ಅಜರಾಮರಗೊಳಿಸಲು ಸಾಕು

ಶ್ರೀ ತಾಲೂರು ಕೃಷ್ಣಪ್ಪನಾಯ್ಡು ದತ್ತಿ ಉಪನ್ಯಾಸ.

“ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ”

     “ಚಂದನ ಆರ್ಟ್ ಫ಼ೌಂಡೇಷನ್ ಇಂರ್ಟನ್ಯಾಷನಲ್ ಟ್ರಸ್ಟ್ (ರಿ.)”, “ಸಿರಿಕಂಠ ಹಸ್ತಪ್ರತಿ ವೇದಿಕೆ : ಬಿ.ಎಂ.ಶ್ರಿ ಸ್ಮಾರಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನ (ರಿ.)” ಹಾಗೂ “ಓದು-ಬರಹ ಬಳಗ” ಬೆಂಗಳೂರು ಸಂಸ್ಥೆಗಳ ಸಂಯುಕ್ತ ಆಶ್ರಯದಲ್ಲಿ

 “ದೇವಾಲಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ” ಎಂಬ ವಿಷಯವನ್ನು ಕುರಿತು ಒಂದು ವರ್ಷದವರೆಗೆ ೧೨ ಉಪನ್ಯಾಸ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮದ ಮೊದಲ ಉಪನ್ಯಾಸ.  

ಡಾ II ಎಂ. ಎನ್. ಫ್ರಭಾಕರ್ ಖ್ಯಾತ ವಾಸ್ತುಶಾಸ್ತ್ರತಜ್ನರು, “ಶಾಸ್ತ್ರ ಗ್ರಂಥಗಳು ಹಾಗೂ ದೇವಾಲಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿ”  ಕುರಿತು, ತಮ್ಮ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಪರಿಶೋಧನೆಯ ವಿಚಾರಧಾರೆಯನ್ನು ಜನವರಿ ೬, ೨೦೧೩ ರಂದು ಬಿ.ಎಂ.ಶ್ರಿ. ಸ್ಮಾರಕ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನದಲ್ಲಿ  ಮಂಡಿಸಿದರು

ಡಾ. ದೇವರ ಕೊಂಡಾರೆಡ್ಡಿಯವರು,        " ಶಿಲೆ ಮತ್ತು ಶಿಲ್ಪಶೈಲಿ,ವಿಗ್ರಹ ಮತ್ತು ದೇಗುಲ "                               ನಿರ್ಮಾಣ ಕುರಿತು ತಮ್ಮ ಅಧ್ಯಕ್ಷ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ  ತಿಳಿಸಿದರು.

ಶ್ರೀಮತಿ ಬೆಂ. ಶಾ. ಶಾಮಲಾರತ್ನಕುಮಾರಿ, ಡಾ II ಪಿ ವಿ ಕೃಷ್ಣಮುರ್ತಿ,  ಡಾ II ಎಂ. ಎನ್. ಫ್ರಭಾಕರ್, ಎಚ್. ಶೇಷಗಿರಿರಾವ್, ಡಾ II ದೇವರಕೊಂಡಾರೆಡ್ಡಿ- ಅಧ್ಯಕ್ಷರು, ಕರ್ನಾಟಕ ಇತಿಹಾಸ ಅಕಾದೆಮಿ, ಕೆ. ವೆಂಕಟೇಶ್ - ಮ್ಯಾನೆಜಿಂಗ್ ಟ್ರಸ್ಟಿ -ಚಂದನ ಆರ್ಟ್ ಫ಼ೌಂಡೇಷನ್ ಇಂಟೆರ್ನಾಷನಲ್, ವಿ.ಎಸ್.ಮುರ್ತಿ, ಶ್ರೀ. ಗೋವರ್ಧನ್‌ ಮತ್ತು   ಶ್ರೀಮತಿ ಗಂಗಾಬಿಕೆ ಗೋವರ್ದನ್ ಉಪಸ್ತಿತರಿದ್ದರು

ಎಸ್‌..ಆರ್‌.... ರಾವ್‌-- -- ಚಿರ ಸ್ಮರಣೆ

                                  ಚಿರ ಸ್ಮರಣೆ

                                                                 ಎಸ್‌..ಆರ್‌.... ರಾವ್‌

ಶಿಕಾರಿಪುರದ ರಂಗನಾಥರಾವ್‌,    ಭಾರತೀಯ ಇತಿಹಾಸ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಚ್ಯ ಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ  ದೊಡ್ಡ ಹೆಸರು. ಸಾಗರದ ತಳದ    ಉತ್ಖನನದಿಂದ ದ್ವಾರಕೆಯ ಅವಶೇಷ ಶೋಧನೆ , ಮತ್ತು ಸಿಂಧೂ ಕಣಿವೆಯ ಬರಹದ  ಲಿಪಿಗಳ ರಹಸ್ಯ ಬಯಲು   ಮಾಡಿರುವುದು  ಮಹತ್ವದ ಸಾಧನೆ.

                                  03-01 -1913 ರಲ್ಲಿ ದಿವಂಗತರಾದ ಅವರ ಆತ್ಮಕ್ಕೆ

                              ಕರ್ನಾಟಕ ಇತಿಹಾಸ ಅಕಾದಮಿಯು ಚಿರ ಶಾಂತಿ ಕೋರುತ್ತದೆ. 

ಮಾದನಭಾವಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ದೊರೆತ ಸುಂದರ ಶಿಲ್ಪ ಹಾಗೂ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರಾಚ್ಯಾವಶೇಷಗಳು

ಡಾ. ಎಸ್. ಚಲವಾದಿ                                              ಡಾ. ಎಸ್. ಮೇಲಕಾರ

ಕನ್ನಡ ಸಂಶೋಧನ ಸಂಸ್ಥೆ,                                                                                                      ಸಹಾಯಕ ಪ್ರಾಧ್ಯಾಪಕರು,

 ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ,                                                                                                     ಕರ್ನಾಟಕ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯ, 

ಧಾರವಾಡ-೫೮೦೦೩.                                                                                                            ಧಾರವಾಡ-೫೮೦೦೩

                                ಧಾರವಾಡ ಜಿಲ್ಲೆ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಮತ್ತು ಐತಿಹಾಸಿಕವಾಗಿ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಪಡೆದ ಪ್ರದೇಶವಾಗಿದೆ. ಈ ಜಿಲ್ಲೆಯಲ್ಲಿ ಶಿಲಾ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಿಂದ ಹಿಡಿದು ಶಾತವಾಹನ, ಕದಂಬರು, ರಾಷ್ಟ್ರಕೂಟರು, ಕಲ್ಯಾಣ ಚಾಲುಕ್ಯರು, ಕಲಚೂರಿಗಳು, ವಿಜಯನಗರ, ಬಹಮನಿ, ಆದಿಲ್‌ಶಾಹಿ ಹಾಗೂ ಬ್ರಿಟೀಷರ ಆಳ್ವಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಶಾಸನ, ಮೂರ್ತಿ ಶಿಲ್ಪ, ದೇವಾಲಯ, ಕೋಟೆ, ಕೊತ್ತಳ ಇತ್ಯಾದಿ ಪ್ರಾಚ್ಯಾವಶೇಷಗಳು, ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತವೆ.

ಧಾರವಾಡ ತಾಲೂಕಿನ ಕೇಂದ್ರ ಸ್ಥಳದಿಂದ ಸು.೨೨ ಕಿ.ಮೀ. ದೂರದ ಮಾದನಭಾವಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರವಾದ ಶಿಲ್ಪ ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ನೆಲ ಅಗೆಯುವಾಗ ಪತ್ತೆಯಾಗಿರುತ್ತದೆ. ಇದು ಸುಮಾರು ೭೦೦ ವರ್ಷಗಳ ಹಿಂದಿನದ್ದು, ಅಂದರೆ ೧೩ನೇ ಶತಮಾನದ ಒಬ್ಬ ಅಧಿಕಾರಿಯ ಸುಂದರ ಶಿಲ್ಪವಾಗಿದೆ. ಕೇಂದ್ರ ಸರಕಾರದ ಉದ್ಯೋಗ ಖಾತ್ರಿ ಯೋಜನೆಯ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ತೆಂಗಿನ ಸಸಿ ನೇಡಲು ಗ್ರಾಮದ ಶ್ರೀ ಲಕ್ಷ್ಮಣ್ಣ ದೊಡವಾಡ ಇವರ ಮನೆಯ ಹಿತ್ತಲದಲ್ಲಿ ತಗ್ಗು ತೊಡುವಾಗ ಮೂರು ಫೂಟು ಆಳದ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸುಂದರ ಶಿಲ್ಪವೊಂದು ಪತ್ತೆಯಾಗಿದೆ. ಇದೊಂದು ಉಬ್ಬುಶಿಲ್ಪವಾಗಿದ್ದು, ಮೈಮೇಲೆ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ಪದ್ಮಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ. ಕೈಗಳು ಅಂಜಲಿ ಮುದ್ರೆಯಲ್ಲಿವೆ. (ಅಂದರೆ ಕೈ ಮುಗಿದು ಕುಳಿತ್ತಿರುವುದು) ತಲೆಯ ಕೂದಲನ್ನು ಮೇಲೆ ಸಿಂಬಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಮುಖದ ಭಾವದಲ್ಲಿ ಶಾಂತತೆಯಿದೆ. ಕಿವಿಗಳಲ್ಲಿ ಕುಂಡಲಗಳಿವೆ. ಕೊರಳಲ್ಲಿ ಮಣಿ ಮುತ್ತಿನ ಹಾರವಿದೆ. ಕೈಗಳಲ್ಲಿ ಬಳೆಗಳಿವೆ. ಸೊಂಟಕ್ಕೆ ವಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸುತ್ತಿಕಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಅದರ ನಿರಗಿಯನ್ನು ಮುಂದೆ ಇಳಿಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಈತನನ್ನೇ ಅಲಂಕಾರ ಯುಕ್ತ ಸ್ತಂಭ ತೋರಣದ ಮಧ್ಯ ಖಂಡರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶಿಲ್ಪದ ತೋರಣದ ಒಳಸುತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಮಣಿಗಳ ಅಲಂಕಾರವಿದೆ. ಕುಂಭಗಳ ಮೇಲೆ ಲತಾ ಸುರುಳಿ ಪಟ್ಟಿಗಳಿವೆ. ಈತನ ದೇಹಾಂಗ ವಸ್ತ್ರಾಭರಣ ಸ್ತಂಭತೋರಣದ  ಕಲಾಲಕ್ಷಣದಿಂದ ಈ ಮೂರ್ತಿ ಕ್ರಿ.ಶ.೧೩ನೇ ಶತಮಾನದ್ದೆಂದು ಗುರ್ತಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೈಮುಗಿದು ಕುಳಿತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ ಈ ಶಿಲ್ಪ ಒಬ್ಬ ಅಧಿಕಾರಿಯದ್ದಾಗಿರಬೇಕು. ಇಲ್ಲವೇ ದೇವಾಲಯವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿರುವ ಒಬ್ಬ ಅಧಿಕಾರಿಯದ್ದಾಗಿರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಈತನು ಯಾವ ಧರ್ಮದ ಭಕ್ತನೆಂದು ತಿಳಿದುಬರುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಶಿಸ್ಟ್ ಶಿಲೆಯಿಂದ ಖಂಡರಿಸಲಾಗಿದೆ. ದೇಹಾಂಗ ನುಣುಪಾಗಿ ಇರುವುದರಿಂದ ಇದು ನೋಡಲು  ತುಂಬಾ ಆಕರ್ಷಣೀಯವಾಗಿದೆ. ಶಿಸ್ಟ್ ಶಿಲೆಯನ್ನು ಬಳಸಿ ತಯಾರಿಸಿದ ಶಿಲ್ಪಗಳು ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಸಿಗುವುದು ತುಂಬಾ ವಿರಳವೆಂದು ಡಾ. ಆರ್.ಎಂ. ಷಡಕ್ಷರಯ್ಯನವರು ಅಭಿಪ್ರಾಯಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ.

ಅದೇ ರೀತಿ ಹತ್ತು ವರ್ಷದ ಹಿಂದೆ ಡಾ. ಎಸ್.ಕೆ. ಮೇಲಕಾರವರು ಇದೇ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಶ.೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ಸರಸ್ವತಿ ವಿಗ್ರಹವನ್ನು ಶೋಧಿಸಿ ಬೆಳಕಿಗೆ ತಂದಿರುತ್ತಾರೆ. ಮಾದನಭಾವಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಗೋವೆಯ ಕದಂಬ ಅರಸ ೨ನೇ ಜಯಕೇಶಿಯ ಕಾಲದ ಕ್ರಿ.ಶ.೧೧೩೪ರ ಶಾಸನವಿದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಜಯಕೇಶಿ ಯುವರಾಜ ಪೆರ್ಮಾಡಿ ಕುಮಾರ ವಿಜಯಾದಿತ್ಯರೊಡನೆ ರಾಣಿ ಮೈಳಲಾದೇವಿ ಮಂದೂರ ಕಲಿದೇವಸ್ವಾಮಿಗೆ ಆರು ಮತ್ತರು ಭೂಮಿ ಇತ್ಯಾದಿ ದಾನದತ್ತಿಗಳು ನೀಡಿದ ವಿಷಯವನ್ನೊಳಗೊಂಡಿದೆ.

ಕಳೆದ ೯ ತಿಂಗಳ ಹಿಂದೆ ನಾವು ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತರಾದ ಡಾ. ಎಸ್.ಜಿ. ಚಲವಾದಿಯವರು, ಶ್ರೀ ಎಸ್.ಬಿ. ದೇಸನೂರವರು ಬಸವರಾಜ ದೊಡವಾಡ, ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ರಾಠೋಡ ಇವರೊಂದಿಗೆ ಹೊಸದಾಗಿ ಶೋಧವಾದ ಸುಂದರ ಮೂರ್ತಿ ನೋಡಲು ಹೋದಾಗ ಮಾದನಭಾವಿ ಗ್ರಾಮದ ಸುತ್ತಮುತ್ತಲಿನ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಶೈವ ದೇವಾಲಯಗಳು ಭಿನ್ನವಾದ ಗಣಪತಿ ಶಿಲ್ಪ, ಹನುಮಾನ್ ಶಿಲ್ಪ, ನಂದಿ ಶಿಲ್ಪಗಳು, ಶಿವಲಿಂಗಗಳು ಹುಲಿಯೊಂದಿಗೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವ ವೀರಗಲ್ಲು, ಕತ್ತೆಯ ಉಬ್ಬುಚಿತ್ರವಿರುವ ಶಿಲ್ಪ, ಗಜಲಕ್ಷ್ಮಿ ಶಿಲ್ಪ, ದೇವಾಲಯದ ಕಂಬಗಳು ಊರ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಧಾರವಾಡಕ್ಕೆ ಬರುವ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೊಲಗಳಲ್ಲಿ ಚದುರಿಕೊಂಡು ಅನಾಥವಾಗಿ ಬಿದ್ದುಕೊಂಡಿವೆ. ಅವೆಲ್ಲವುಗಳು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ೧೦ ರಿಂದ ೧೧-೧೨ನೇ ಶತಮಾನದ ವರೆಗಿನ ಇತಿಹಾಸದ ಮೇಲೆ ಬೆಳಕು ಚೆಲ್ಲುವ ಪ್ರಾಚ್ಯಾವಶೇಷಗಳಾಗಿವೆ. ಇವೆಲ್ಲವುಗಳನ್ನು ಒಂದೆಡೆ ದಾಖಲಿಸಲು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಯತ್ನಿಸಲಾಗಿದೆ.

[ಮೂರ್ತಿಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಗುರ್ತಿಸಲು ಮತ್ತು ಅಧ್ಯಯನವನ್ನು ಮಾಡಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿದ ಡಾ. ಆರ್.ಎಂ. ಷಡಕ್ಷರಯ್ಯ ಅವರಿಗೂ, ಶ್ರೀ ಎಸ್.ಬಿ. ದೇಸನೂರು, ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ರಾಠೋಡ, ಶ್ರೀ ಬಸವರಾಜ, ದೊಡವಾಡ ಹಾಗೂ ಮಾದನಭಾವಿ ಗ್ರಾಮದ ಹಿರಿಯರಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆಗಳು.]

ಹಾಸನಜಿಲ್ಲೆ ಹೊಳೇನರಸೀಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕು ಗುಬ್ಬಿ ಗ್ರಾಮದ ತಾಮ್ರಶಾಸನದ ಪ್ರಕಟಿತ ನಕಲು ಪ್ರತಿಯ ನೈಜತೆ - ಕಿರು ಟಿಪ್ಪಣಿ

  

ಎಸ್. ಕಾರ್ತಿಕ್‌

# ೬೫ [೧ ಮಹಡಿ], ೩ ನೆಯ ಅಡ್ಡರಸ್ತೆ ,

ಶಿಕ್ಷಕರ ಬಡಾವಣೆ, ೧ ನೆಯ ಹಂತ,

ಜೆ.ಪಿ.ನಗರ ಅಂಚೆ , ಬೆಂಗಳೂರು-೭೮

      ಕರ್ನಾಟಕ ರಾಜ್ಯದ ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆ ಹೊಳೇನರಸೀಪುರ ತಾಲ್ಲೂಕಿನ ದೊಡ್ಡಕಾಡನೂರು ಹೋಬಳಿಯ ಗುಬ್ಬಿ ಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿದ್ದ ಮೈಸೂರು ಪುಟ್ಟಪ್ಪನವರ ಮಗ ಶ್ರೀಕಂಠಯ್ಯನವರ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದ ತಾಮ್ರಶಾಸನದ ನಕಲು ಪ್ರತಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕರ್ಣಾಟಿಕಾ, ಸಂಪುಟ-೧೫, ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಪುರವಣಿ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ (Published by M. H. Krishna, ಮೈಸೂರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಇಲಾಖೆ-೧೯೪೩, ಹೊಳೇನರಸೀಪುರ-೧೨೩, ಪುಟ ೧೪೯-೧೫೧). ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಕಟನೆಗೆ ಮೊದಲೇ ೧೯೧೩ ರ ಮೈಸೂರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿಯಲ್ಲಿ ಸಾರಾಂಶ ಮಾತ್ರವಾಗಿ ದಾಖಲಾಗಿದೆ. ಇದು ತಾಮ್ರಶಾಸನದ ನಕಲು ಪ್ರತಿಯಾದ ಕಾರಣ ಪರಿಷ್ಕೃತ ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯ ಕರ್ನಾಟಿಕ ಹಾಸನ ಜಿಲ್ಲೆಯ ಸಂಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಗೂ ಇತರ ಯಾವುದೇ ವಿಜಯನಗರ ಶಾಸನಸಂಪುಟಗಳಲ್ಲಿ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಗಿಲ್ಲ. ಈ ಶಾಸನವು ವಿಜಯನಗರ ಸಾಮ್ರಾಜ್ಯದ ದೊರೆಯಾಗಿದ್ದ ಸಂಗಮ ವಂಶದ ಇಮ್ಮಡಿ ಹರಿಹರನದ್ದಾಗಿದ್ದು ಸಂಸ್ಕೃತ ಮತ್ತು ಕನ್ನಡ ಭಾಷೆಯಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾದ ಒಂದು ದಾನಶಾಸನವಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಸಂಸ್ಕೃತ ಭಾಷೆಯು ತುಂಬಾ ಸ್ಖಾಲಿತ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದೆ. ಈ ಶಾಸನವು ಕೆಲವು ಅಂಶಗಳಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲಕಾರಿಯಾದುದಾಗಿದ್ದು ಕೂಟ ಶಾಸನವೆಂದು ಸಂದೇಹಿಸಲು ಆಸ್ಪದವಿದೆ. ಇದರ ಬಗೆಗೆ ಈ ಮೊದಲೇ ಬಾ. ರಾ. ಗೋಪಾಲ ಅವರು ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ವಿವರಣೆ ನೀಡಿರುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ ಕಾರಣ ಪ್ರಕೃತ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಶಾಸನೋಕ್ತ ವಿವರಗಳ ಬಗೆಗೆ ವಿವೇಚಿಸದೆ ಈ ತಾಮ್ರಶಾಸನದ ನಕಲು ಪ್ರತಿಯ ನೈಜತೆಯನ್ನು ಕುರಿತು ಮಾತ್ರ ಯಥಾಮತಿಯಾಗಿ ಕಿರಿದಾಗಿ ವಿಚಾರ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. [ಶಾಸನೋಕ್ತ ವಿವರಗಳ ಬಗೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗೆ ೧೯೧೩ ರ ಮೈಸೂರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿಯನ್ನು (ಪುಟ ೪೩) ಗಮನಿಸ ಬಹುದಾಗಿದೆ]

ಶಾಸನದ ಕಾಲ ಮತ್ತು ಇತರ ಅಂಶಗಳು: ಈ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಕಾಲವನ್ನು ಕಟಪಯಾದಿ ವಿಧಾನ ಮತ್ತು ಅಂಕೆಗಳೆರಡರಲ್ಲಿಯೂ ‘ಸ್ವಸ್ತಿ ಶ್ರೀಗಂಗಾಖ್ಯೇ ೧೩೩೨ ಶಕಾಬ್ದೇ ದುರ್ಮತಿಸಂವತ್ಸರೇ ವೈಶಾಖೇ ಶುಕ್ಲಪ್ರತಿಪದಿ ಭಾರ್ಗವವಾಸರೇ’ ಎಂದು ಶಕವರ್ಷದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಶುಕ್ಲ ಪ್ರತಿಪದಿ ಎಂದರೆ ಶುಕ್ಲಪಕ್ಷದ ಪಾಡ್ಯಮೀ ಎಂದು. ಭಾರ್ಗವವಾಸರೇ ಎಂದರೆ ಶುಕ್ರವಾರ. ಇಲ್ಲಿ ಶ್ರೀಗಂಗಾಖ್ಯೇ ಎಂಬುದು ಕಟಪಯಾದಿ ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕ ಶಬ್ದವಾಗಿದೆ. ಇವುಗಳನ್ನು ಕೆಳಗೆ ವಿವೇಚಿಸಲಾಗಿದೆ.

೧.       ಶಕ ೧೩೩೨ (=ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೪೧೦-೧೪೧೧) ದುರ್ಮತಿ ಸಂವತ್ಸರವೇ ಇರುವುದಿಲ್ಲ. ಬದಲಾಗಿ ವಿಕೃತಿ ಸಂವತ್ಸರ ಇರುತ್ತದೆ. ಜೊತೆಗೆ ಕಟಪಯಾದಿ ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕ ಮತ್ತು ಅಂಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸಿರುವ ಶಕ ೧೩೩೨ ರಲ್ಲಿ ಇಮ್ಮಡಿ ಹರಿಹರನ (ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೩೭೭-೧೪೦೪) ಆಳ್ವಿಕೆ ಮುಗಿದು ಅವನ ಮಗನಾದ ಒಂದನೆಯ ದೇವರಾಯನು (ಕ್ರಿ.ಶ.೧೪೦೬-೧೪೨೨) ರಾಜ್ಯಭಾರ ಮಾಡುತ್ತಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ ೧೯೧೩ ರ ಮೈಸೂರು ಪುರಾತತ್ತ್ವ ಇಲಾಖೆಯ ವಾರ್ಷಿಕ ವರದಿಯಲ್ಲಿ (ಪುಟ ೪೩) ಕಾಲ ತಪ್ಪಾಗಿ ಲಿಖಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸಿ ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೩೮೧ ಎಂದು ಶಾಸನದ ಕಾಲವನ್ನು  ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಇದನ್ನು ಗಮನಿಸಿಯೇ ಎಪಿಗ್ರಾಫಿಯಾ ಕರ್ಣಾಟಿಕಾ, ಸಂಪುಟ-೧೫ ರಲ್ಲಿ ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೩೮೧ ಎಂದು  ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ (ಪುಟ ೧೬, ಸಾರಾಂಶಗಳ ಭಾಗ)

೨.  ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೩೮೧ ದುರ್ಮತಿ ಸಂವತ್ಸರ ವೈಶಾಖ ಶುದ್ಧ ಪಾಡ್ಯ, ಶುಕ್ರವಾರ ಎಂದು ಗ್ರಹಿಸಿದರೆ ಜೂಲಿಯನ್ ಪಂಚಾಂಗದಂತೆ ಕ್ರಿ.ಶ. ೨೬-  ೪-೧೩೮೧, ಶುಕ್ರವಾರ, ರೋಹಿಣೀ ನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ ಸರಿಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಗ್ರೆಗೋರಿಯನ್ ಪಂಚಾಂಗದಂತೆ ೪-೫-೧೩೮೧, ಗುರುವಾರ   ರೋಹಿಣೀ ನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ ಸರಿಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಟಪಯಾದಿ ಮತ್ತು ಅಂಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸಿರುವುದರಿಂದ

    ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೩೮೧ ಗ್ರಹಿಸುವುದು ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯ. ಶಾಸನೋಕ್ತ ಕಾಲವನ್ನು ಶಕ ೧೩೩೨ ವೈಶಾಖ ಶುದ್ಧ ಪಾಡ್ಯ, ಶುಕ್ರವಾರ ಎಂದು ಮಾತ್ರ ಗ್ರಹಿಸಿದರೆ ಜೂಲಿಯನ್ ಪಂಚಾಂಗದಂತೆ ಕ್ರಿ.ಶ. ೫-೪-೧೪೧೦, ಶುಕ್ರವಾರಕ್ಕೆ ಸರಿಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ರಾಜನ ಆಳ್ವಿಕೆಯ ಕಾಲ   ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಇದನ್ನು ಖಚಿತವೆಂದು ಗ್ರಹಿಸಲು ತೊಡಕಿದೆ.

೨.       ಈ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಬರುವ ‘ಕಂಠೀರಾಯಿ ಹುಟ್ಟುವಳಿ ಗದ್ಯಾಣ ’ ಎಂಬುದು ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೩೮೧ ಅಥವಾ ೧೪೧೦ ರ ಸುಮಾರಿಗೆ ಇದ್ದಿರಲೇ ಇಲ್ಲ.

    ಈಗ ದೊರಕುತ್ತಿರುವ ಅಧಿಕೃತ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ ಕಂಠೀರವ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ನಾಣ್ಯಗಳನ್ನು ಮೊದಲು ಟಂಕಿಸಿದವರು ಮೈಸೂರು ಒಡೆಯರ್ ವಂಶದ ರಣಧೀರ ಕಂಠೀರವ ನರಸರಾಜ ಒಡೆಯರು. ಇವರ ಕಾಲ ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೬೩೮-೧೬೫೯. ಈ ನಾಣ್ಯಗಳು ಕಂಠೀರಾಯಿ  ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಪ್ರಸಿದ್ಧಿ ಪಡೆದವು. ವಸ್ತುಸ್ಥಿತಿ ಈ ರೀತಿಯಿರುವಾಗ ಶಾಸನದ ಕಾಲವು ಕ್ರಿ.ಶ. ಸು ೧೬೫೦ ರ ನಂತರವೇ ಇರಬೇಕು.

    (ಕಂಠೀರಾಯಿ ನಾಣ್ಯದ ಬಗೆಗೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಮಾಹಿತಿಗೆ ನೋಡಿ :Coins & Currency System in Karnataka- A.V. NarasimhaMurthy, Directorate of Archaeology and Museums in karnataka, Mysore-1997, page 379-385  

 ; ಕರ್ನಾಟಕ ನಾಣ್ಯಪರಂಪರೆ-ಎ.ವಿ. ನರಸಿಂಹಮೂರ‍್ತಿ, ಕನ್ನಡ ಪುಸ್ತಕ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ, ಬೆಂಗಳೂರು-೨೦೦೩, ಪುಟ ೨೯೩-೩೦೦

(A.D. 1399-1799) -C. Hayavadana Rao, Bangalore-1943, Appendix- IV, page 541-543)

೪.       ಕಂಠೀರಾಯಿ ವರಹದ ಹೆಸರಿನ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಈ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವಂತೆ ಬರುವ ದುರ್ಮತಿ ಸಂವತ್ಸರವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಿದರೆ ಶಾಸನೋಕ್ತ ಕಾಲದ ವಿವರಗಳು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಜೂಲಿಯನ್ ಪಂಚಾಂಗದಂತೆ ಕ್ರಿ.ಶ. ೯-೪-೧೬೮೧, ಶುಕ್ರವಾರ, ಭರಣೀ ನಕ್ಷತ್ರಕ್ಕೆ (=ಶಾಲಿವಾಹನ ಶಕ ೧೬೦೩) ಸರಿಹೊಂದುತ್ತದೆ. ಆದ ಕಾರಣ ಈ ಶಾಸನವು ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದ್ದಂತೂ ಅಲ್ಲ ಎಂದು ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳಬಹುದಾಗಿದೆ. [ಇದು ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೬೮೧ ರ ಕಾಲದ್ದೆಂದು ಖಚಿತವಾಗಿ ಹೇಳಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಕ್ರಿ.ಶ. ೧೬೮೧ ರ ನಂತರದ ಕಾಲದ್ದಾಗಿರಲೂಬಹುದು]

೫.       ಬಾ. ರಾ. ಗೋಪಾಲ್ ಅವರು ಕಂಠೀರಾಯಿ ಹೆಸರನ್ನು ಗಮನಿಸಿ ಮತ್ತು ಶಾಸನೋಕ್ತ ಕಾಲ ಸಮರ್ಪಕವಾಗಿ ಹೊಂದುತ್ತಿಲ್ಲವಾದ ಕಾರಣ ಇದೊಂದು ಕೂಟ ಶಾಸನವೆಂದು ಮೊದಲೇ ಹೇಳಿರುತ್ತಾರೆ (ನೋಡಿ :Vijaynagara Inscriptions, Vol.-2, (Ed) B.R.Gopal, Diof Archaeology and Museums, rectorate Mysore-1986, page 185, No-842).ಜೊತೆಗೆ ಶಾಸನೋಕ್ತ ಕಾಲ ಬೇರೆ ಯಾವ ಸಮಯಕ್ಕೆ ಹೊಂದುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇದೆ ಎಂದು ಕೂಡ ವಿವೇಚಿಸಿದ್ದರೂ ಕಂಠೀರಾಯಿ ನಾಣ್ಯದ ಕಾಲದ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಿವೇಚಿಸಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕಂಠೀರಾಯಿ ವರಹದ ಉಲ್ಲೇಖದಿಂದ ಕೂಟ ಶಾಸನ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಕಂಠೀರಾಯಿ ವರಹ ಬಳಕೆಗೆ ಬಂದ ಕಾಲದ ವಿವರಗಳನ್ನು ಏಕೆ ಗಮನಿಸಿ ನೀಡಿಲ್ಲವೋ ತಿಳಿಯದು. ಈ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಕಟಪಯಾದಿ ಸಂಖ್ಯಾವಾಚಕ ಮತ್ತು ಅಂಕೆಗಳೆರಡರಲ್ಲೂ ಕಾಲವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ ಎಂಬ ಅಂಶವನ್ನೂ ದಾಖಲಿಸಿಲ್ಲ. ನಾಗರೀ ಲಿಪಿಯ ಶಾಸನವಿರಬಹುದೆಂದು ಸೂಚಿಸಿ ಪ್ರಶ್ನಚಿಹ್ನೆ ಹಾಕಿದ್ದಾರೆ. ಇದಕ್ಕೂ ಯಾವುದೇ ಆಧಾರಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರಣದಿಂದ ಗೋಪಾಲ್ ಅವರು ನೀಡಿರುವ ವಿವರಗಳು ಅಸ್ಪಷ್ಟತೆಯಿಂದ ಕೂಡಿವೆ ಎಂದು ಹೇಳಬೇಕಾಗಿದೆ.

ಈ ಶಾಸನದಲ್ಲಿ ಹೊಯ್ಸಳದೇಶದ ಕೊಂಗುನಾಡಿಗೆ ಸೇರಿದ {ಕೊಂಗುನಾಡು ವೆಂಠೆಯದ} ಗುಬ್ಬಿ ಎಂಬ ಗ್ರಾಮವನ್ನು  ಇಮ್ಮಡಿ ಹರಿಹರನು ತನ್ನ ತಂದೆಯಾದ ಬುಕ್ಕರಾಜನ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಬುಕ್ಕರಾಜೇಶ್ವರಪುರವೆಂಬ ಪ್ರತಿನಾಮದಿಂದ ಕರೆದು ನಲವತ್ತು ವೃತ್ತಿಗಳಾಗಿ ಮಾಡಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ (= ಹಂಪೆಯ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ ದೇವರ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ) ನಾನಾಗೋತ್ರದ, ನಾನಾ ಶಾಖೆಯ, ನಾನಾ ಹೆಸರಿನ ೩೯ ಜನ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ದಾನಮಾಡಿರುತ್ತಾನೆ. ಈ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಗೋತ್ರಗಳು ಮತ್ತು ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಕೂಡ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ದಾಖಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದು ಆ ಕಾಲದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಗೋತ್ರಗಳು, ಮನೆತನಗಳ ಹೆಸರುಗಳು, ಅವರು ವಲಸೆ ಬಂದ ಕಾಲದ ವಿವರಗಳು ಮುಂತಾದ ಮಾಹಿತಿಗಳ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ಉತ್ತಮ ಆಕರವಾಗಿದೆ. ನಂತರ ಚತುಸ್ಸೀಮೆಗಳ ಗಡಿಗಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಿದೆ. ಗಡಿಗಳನ್ನು ಹೇಳಿರುವ ಭಾಗ ಭೌಗೋಳಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಅಧ್ಯಯನಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಕಾಲದ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಈ ಶಾಸನವನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಬೇಕು. ಈ ಶಾಸನವು ದಾನ ಪಡೆಯಲು ಸೃಷ್ಟಿಸಲಾದ ದಾಖಲೆಯೆಂದು ಹೇಳಲು ಬಲವಾದ ಆಧಾರ ಕಂಠೀರಾಯಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಬಳಕೆಯೇ ಆಗಿದೆ. ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದ ಶಾಸನವೆಂದು ಎಷ್ಟೇ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ನಕಲನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದರೂ ತನ್ನ ಕಾಲದ ವಿವರಗಳು ಯಾವ ರೀತಿ ನುಸುಳಿರುತ್ತವೆ ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ಇದು ಉತ್ತಮ ಉದಾಹರಣೆಯಾಗಿದೆ. ಇದೇ ರೀತಿಯಾಗಿ ಶಾಸನಪಾಠಗಳನ್ನು ಆಳವಾಗಿ ಗಮನಿಸಿದರೆ ಪ್ರಕೃತ ಶಾಸನದಂತಹ ಅನೇಕ ಶಾಸನಗಳು ದೊರಕಬಹುದು. ಜೊತೆಗೆ ಕೂಟ ಶಾಸನಗಳೆಂದು ಹೇಳುವ ಮೊದಲು ಅವುಗಳಿಗಿರುವ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು, ಅದಕ್ಕೆ ಸಮರ್ಪಕ ವೆನ್ನಿಸುವಂತಹ ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಬೇಕು. ಇದರಿಂದ ಎಷ್ಟೋ ನೈಜ ಶಾಸನಗಳಿಗೆ ಅನ್ಯಾಯವಾಗುವುದು ತಪ್ಪುತ್ತದೆ. ಕೂಟ ಶಾಸನಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಇತಿಹಾಸಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ವಿವರಗಳು ಇರುತ್ತವೆ. ಬೇರೆ ಆಧಾರಗಳಿಂದ ಅವುಗಳ ದಾಖಲಾತಿಗೆ ಬೆಂಬಲ ಇದ್ದರೆ ಆಯಾ ಸಂಗತಿಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಬಹುದು. ಜೊತೆಗೆ ಈ ಶಾಸನವು ಮೂಲತಃ ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದ್ದೇ ಆಗಿದ್ದು ನಕಲು ಮಾಡುವಾಗ ಕಂಠೀರಾಯಿ ವರಹದ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನು ಸೇರ್ಪಡೆ ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಯಾವ ರೀತಿ ವಿಶ್ಲೇಷಣೆಗೆ ಅವಕಾಶವಿದೆ ಎಂಬ ಅಂಶ ವಿಚಾರಾರ್ಹ. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾದ ಮಥಿತಾರ್ಥವೆಂದರೆ ಪ್ರಕೃತ ಶಾಸನ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕೂಟಶಾಸನ ಎಂದೇ ಹೇಳಬಹುದು. ಪ್ರಕೃತ ಬರಹದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮ ಗಮನಕ್ಕೆ ಬಂದಂತೆ ಶಾಸನದ ನೈಜತೆಯ ಬಗೆಗೆ ವಿವೇಚಿಸಲಾಗಿದೆ. ಕೂಟ ಶಾಸನಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲು ನಾಣ್ಯಗಳು ಕೂಡ ಎಷ್ಟರ ಮಟ್ಟಿಗೆ ನೆರವು ನೀಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಅಂಶ ಪ್ರಕೃತ ಲೇಖನದಿಂದ ವಿದಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಆಯಾಮಗಳಲ್ಲಿ ಕೂಡ ವಿಶ್ಲೇಷಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುವ ಸಂಗತಿಯನ್ನು ಸಂಶೋಧಕರು ನಿರ್ಧರಿಸಿ ಹೇಳಬಹುದು.